Skip to main content
Hide Articles List

23 articles on this Page

- - _._r ANNIBYNIXETH YNI…

News
Cite
Share

_r ANNIBYNIXETH YN KGHATITLN VRFON. Darllenwd y papvr canlyno! Kin y Parch Dr Roberts (0 wi Ogwco), G-re-sam, yn XghyfarloJ 0*n M.wydliint Pendr.tf, CAer- narfsn. Ar fldyf Jdiai i mgwa y ddeuoawfed fsnril, pan yr oe?'? Pryda>n Fawr yo &wl?h&U *r dd»r> mfyrtdiid New Bin, fM y aorwr ;*nturi*«!th .it Dampier, y d r- ttofyddodd Ymoeil ina»tli rir-f C^era .rfon. Yr ydoedd eis^es wedi ynsefydlu mewn rbai macfta ya y sir bon, yo rivillinol yn ■gbymyiio/aeth -lib "i. D,h pwr ieuanc •T MW 1)&uie! Ph,hp i gynotthwyo Mr Hoary Maurice 1 B *llael<; ac ya y flwyddyn 1W8 orddwyd Mr Philips ya gy t w -iuideg | a Mr M'nri:e D'neu ei fod weili tiri tdt?a o'r dref hono i faam y eawssi dde, j byniad i bregithu Rfo?gyt y De?DM. A; 'bryd yo y Rwyddyn 1700, ymwe'ndd a I ChMmMfoo. A (iym y tro cy?taf y mas genj ym hancs y: Aminynwyr yn pregethu I yn dref bOD. Y mM cy wreingarweh yn peri i mi ym- holi Vohydig er otel rhyw f oyiion aID ygwr a _ddofoyddiwyd fel offeryn i ddyfod a'r i JSlengyl yn ei phurdeb .'j 1mlrwydd l'r faef. Canys cyn byn, ac am lawer o amser M ol hyn, y mite ff.tbiali pofidus yn dangos osai dieithr iawn i yspryd a dylanwsd yr Bf9ngyl ydo??d y C".isi?n cynf?edt< 1 hragotbu yr Efengyl yn Dto y plwyf, fel y Vi, eyo y te fyuom byo 0 T'g"! Yr ydym yn Met fod Mr Pbilips yo I •reswylio mewn lie a elwid Owybfryn, yn tgOi i Bwllheli ac mor amJwg nedd deiw Olfeistr arno, fel yr oedd y Byd yn ei jaskao." Yr oedd yr fkrlid-gasth ar grefydd- wyr ar y pryd mor gryf, fel yr oedd yo anhawdd idd i gael neb i ddyfod i'w wasan- aetha. Coff ir am un llaoces oedd yn ei vaaanaetb, yr h rn, fel y llancei ya Pbilippi gynt, oedd yn llawn o'r ysbryd drwg, ac ator anyatyriol, fel y gwyliii wrth ddrws ei ntafell dd<rgel, gia ofyn betb oedd gan yr ten dd 1 yo y fan hooo wrtbo ei hunan UD diwrnoi clyba ef yo gweddio gyda Iheimlad dwys, mewn heriDeb miwr, a ebyda llawer o ddagraa, dros ei gymydogion annawiol, ac yo en pli h drol ei forwyu an- ystyriol; yr hyia a ddaliodd gymaint ar ei arfieddwl, fel yr ,,t-i yn aneamwyth ami o hyny allan; a'r caulyn;ai a f J, fel y llanees a grybwyllwyd e'r bli.n, fyued yt yipryd iflan allan o houi. A bu yn proffasa crefydd jtb ffyddlawn hyd aDgen. Wadi bod yn mwyohan pragethaa ach- lytnrol, eawn fod pglwya Annibynol wedi ei ffarfio yn Nghaernarfon yn y flwyddyn 1726, gan un Mr Edward, yr hwn nedd y gweinidog cyntaf a ymsefydlodd yn Nghter- aarfon. Drwg ganym nad oas enwau, na lifer y rhai a gnrph«lwyd fel hyn yn eglwys yma, ar gael a chadw. Rhaid fod y 11 praidd ychin" yo feddiannl ar ffyddlondeb a phenderfyniad augbyffred:n pan ymgasg'ent yn y dyddiau bltdon hyny, ac yr amqylebid hwy gan y bl«>ddiad rhtibes. Nid 0.. åerwydd ycbwaitti am 1116 y cyfarfyddent; ond yr hyn sydd fwyaf tabyg il ydyw mai yatafell yn ngodreu Pesrallt Ddnhsnol, ?yfMbyn a'r gw.ty "Arwydd y Delyn" tloed g y lie y ptrnto B?nt gyoti?y bwrad i Jwyti S?per yr A?g'wydd. Dywedif y byddai chni vn dyf?d o'r wl*d o amcyleh ar dnawo 8dwrn, ao yo Hetya gyda'r ?.i 1I i dros DOl, 11M y byddent yn cael rtywddarp<r-w?l oefo!Mdd mewn cyfeillacb a gweddi: ft-' ar 01 yr oadfa y Stbbath, vmadaweot iw gwabknol gartre-fisoodd, gan lawenhan fel rOti wedi cael yaglyfueth lawer. Yr. 80wedig os cyrhaeddeat adref heb ddwyn yn en cnrtih .war o friwian ac Mcbollior. Cadwai Mr Elwards ysgol ddyddiol yma yo rYlt,1 a eofulu am yr eglwys feobao. Rhoddwyd ef yn Nghwrt yr Ealob yn Mangor, yo y flwyddyn 1744, am y pechod o kddygju plai.t EVI orwydd-.d Eigob. Un O'i erlidwyr oyuiidsiiiouaf ydoeiid Mr willimg, fi er y plwyf, y pryd hwnw. Yr hyn a .:Jodd bwuw yn erhyn YmntitHuaeth, eta &'i gwn?otb a llwvddodd i iaddan lIIawr; gmnftth y rky auhawdd cuel plant i fyned i'r ys^o' at y gweinidog Ymneiildaol. Cyhoeddid bygi thion y» erbyn y rhiani a oddefetit i'w p unt fvned i'r ysgol i dderbyn ei addysg. A'r tanlyniad a fu eymudiad yr ysgol i air Foil. Ond, trwy yr boll erlid a'r Wrth wyneb'tadin ps, ha, di Mr Edwards i Bregetbu ym,. byd y flwy'idyn 1762 Uafodd yr yspryd erie0igaetbus gyfleusdra i ewyno al an l.wer tro yn el byu y Mint yn d '.f hon, a chto ynfydu yo fwy vn ea aerbya ni arbfdeut dd?eithriaid a afwout keibio. Y mae yn ddyddordeb ycbwaaegol Ar sin ben gaetell enwog, i Yuineilldowyr 0 leiaf, ei fod w, d bod yn Hetty am noawaith i Mr Richard Tibbntt a'i farch, trayn myned I Fon i efeTiRylri. Btjiisai yu ddt gan yr orlidwyr ytuddoyn tuigat,) ef fel yr ym- ddygwyd at Paol yn Jrrng-ilera, wedi ei ddwyn ef i'r ci»t<ll ei ho!i eftrqyfflaa- gellao; ond ni bu yoo rwym tu na ffl to- gellaa, na church r o.id dros noswaith. Ceisiodd rhai ddywedyol mai ei rod ii yn y eattull i'w ddiogelu rbag y terfysgwyr a wnaed, ond nid ylyw hyny ye ymddangoa mor debyg 1, ctny nii pi)bl am arnddiffyn Tmneillduwyr oeddynt y pryd hwow yn neddn yr awdardod ar y castell. Cafodd Abrahqm Tibbott, yntan hefyd deimlo oddiwrtb erled>gietb yn y draf hon. Tra yr oedd yo p,eetbu ar rishu y ty yo alwaalod Pea'rallt, yr hwn y orybwyllwyd 1m dano o'r bl,ten, nea, yu ol rhai, ar gareg fareh gwesty Arwydd y D,lyn," yr oedd 8n o't erlidwyr yn mynad trwy y dyrfa yn I wawdits, gyda thrensiwr yn ei law, gan gy- Baeryd arno ggsgla arian i'r pregethwr a pban welodd nad oedd neb yn rboddi dim iddo, eynbyrfwyd ef i'r fath raddaa fel y tafiedd y trei.si vr at ben y pregethwr ond Mth beiblo i'w ben ef, a tbarawodd y mur gyda'r fath neith fel y dychwelodd ac y lyrthiedd ar wyneb nn o'r gwrandawyr, gan ai arcbolli nes yr oedd i waed yn ffrydio. A fhan doealludd y tellywdod tir Tibbott am godi gwaraot arte, SjM, ae a aeth i ym. fnddio fel JiJl ab i yetlysan Hong oedd yn wylio allan am yr Iwerddou, Drylliwyd y Hong y noson bono ar y bar, a ba YDha foddi. Ni ba yr erlid bytb mor boeth yn Nghaernarfcn ar 01 hyny. Ctnys edryebid airlyn fel barn weii goddiweddyd yr aflon- yddwr. Oui bunam byo, nid oes neb a wyr pa hyf haerllug y bnasai yr erlidwyr yn ayned. U* tro yr oedd dan weinidog dyeithr, aeb amgen ra Mr L'wis Aeeys Mr Jenkins, o'r Deheadir, 3n lletya yn lIhy Mr Edwards, ar eu taith. Pan ddeallwyd fod y ddau angel hyn YDe, tyfododd y gwvr, sef gwyr y ddinai, ac a amgylohynastnt dy y gweinidog, fel y fwweth y S d"mi«'d dy Lot gynt; ond illetodd gwared wyd hwynt o'u dwylaw, W 1"8aDt i'w fftrdd yn llawen tua •i* Fon i gyboeddi yr Etengyl dragwyddol. Onti credwn Md-yct li-,chio peth gwreichion aOflol ar y dref, eMh'?a y rhai sydd i'w gwel?d hyd y d?dd h"ddyw Ar ol YM&d&Wiad Mr Edwards, 1° y Iwyddya 1752, Did re9 genym banes um 6<hM gan yr Acnibynwyr yn y dTe£ boa am SOnlynedd; end ymddengys y pregetbid yma yn achlyaurol gan weinidngion dyeithr areD taitb. Yoy flwyddyn 1782 sefydlwyd JIIlI achos draooefn Pali yr Annibyowyr, mewn gocnwchjatifell yn y evii i'r dref lie mae y trdàd yo myned at Lanberis, mewn Ue a elwir Tre'rffynBon. Mr John Or.ffith oedd y gweinidog cyntif a fa yma yn gweimdogaethn. U Lantylnn y daeth yma, end ni ba ei arosiad end dwy fiynedd. Oyahaliodd wasanaeth Sabb tbot ac wyth- aotol yn yr ornwcbyatafell Rrybwylledi- paaan¡,t.thu yr Arglwydd gyda phob fnatyngeidd. wydrt, a Hawer o ddagran a fhrofediga-tbau; end aid i>taliodd ddim o'r pethaq briM/oi f,eb ea mynegi, gan ddyigti 0 Rybofdd ac o dy i dy. Tna'r fUyddyn 1785 daeth Mr George Juewis (wedi hyny Dr Lewis) i ymsefydln yn lflhaeroalfon, ac vn yr ornwebystafell hono yi arddwyd ef Tro RbaglnBiaethol hollol ewr Dr ddyfod i aros i Gaernarfon. Ar -@I daith yr oedd ar y pryd drwy y Gogledd, Jiani leoanc to. 22 oed, newydd adael 00181 CaerfrddiD. Ymddengys fod eglwyi Pannder, tir (iaerfyrddin wedi arwyddo dymaniad 'm )ddo (y.ed i Dmeryd ai gofal. 88d Bid wedi rhoddi ?w? reohidd iddo. Tra y ba ya Ngbaeruarfon yr oedd yn diigwyl ya awyddu* iawn am yr at wad o Bsscider; oud gas na ddaeth erbyo yr amse' a ad Uwid rboes Mr Lewis attb- itd i't alwad a dderbyaiodd ya yr eglwys yD Ngbatrnufvll, Ii mawr oedd enllaweoydd yn de, bYIl ei atebiad i'w lais, yr hyn hefyd, ya I 01 p )b arwyddioo, OIIdli yn nnol I threfu y Nefoedd. Ond dylid crybwyll yma, nad nnrbyw oerfelgarach nac egg^nlnsdra ar ran eglwys Pnncarler fa yr achos o'r oediad hwn, calJyø ar ol i Mr Lewill roliii atebiad cadarn- ha >1 i'r alwad a dderbyniodd gan yr eglwjs yo Ngh iiruarfon, daeth galwad Pencader i'w law, wedi bod yn teith o ar ddisperod o aragvkh ogylch yr Iwarddon am baner blwyddyn. A dyna yr amryfosedd a roddodd i'r Oog'edd y gwr mawr hwnw. Ba Mr Lewii ye hyaod ymdrechgar tra yr arosodd yn N.hiernarfoa yr oedd aid yn unig yn cadw jfgi!» ffl y gwuai bron yrolt o'r hen weinidogion, a hyay yn ddiaa, y gymaint o angearbeilrwydd ac o ddewisiad. Elai o amgylcb i bregetha i bob man y caffai dder- byniad. E'e fa yn efferya i gychwyn yr achos yn Mdgor, Bethel, Betheida ai hardal ndd, & Mewn ffermdai a elwi' Cae'rwyriuna ChMt?Mgyn y deohrenodd bregat4a yn yr t?tt o af Dangolid careg fawr gfrllaw C?'r?yioo, M ochr y ffordd, i ben y ban yr arFarai Mr Levis esgyn i bUietbn yr by. a fn yn 10BOS iddo KMl ei al" gas yr ardalwyr y« Lawis Pen Careg, Efe a lwyddodd i gaetwilliam Haghes, wedi hyny o Ddinas Mawddwy, i ddyfod i Faogor i ymsefydln. an ymddegys fod Mr Lewis wedi bod )1> iwr i'r achos yn Mangor tra yr arosodd eta yn Nghaeraarfoa. Merch lenanc o Fangor a brioaedd efe. Miss Jones, merch i Thomas Jones, Yaw., Bodermid, yr hwn oedd wedi ei gladdu, a hithan yn byw gyda'i rabam ya y ddinas hoao. Yo ystod y deng mlynedd y ba Dr Lewis ya Nhternarfoa, y daeth y Msthodistiaid Calfinaidd i ddechrllu acho. crefyddol yn y dref yr oedd ganidynt achos wedi ei sefydlo yn y wbd cyn hyny, ocd nid oedd ganddynt eto eglwys yn y dref Yr oedd y tsimladan fc' ren ya bodoli rhwng y Method- istiaid a'r Annibynwyr y pryd hwaw fel yn bresenol. 0 flaen yr yatafell. yr hoa oedd pabell cyfarfod Dr Lewis a'i eglvys dan ei ofal, y pregethedd Mr Reberts, Llanllyfni, a Mr Evan R- chardoon,Bryioengan, adtjhreaai Dr Lewis yr oedfi iddynt. Yn amser gweioidogaeth Dr Lewis, a thrwy ei ymdreob ef, yr adeiladwyd yr addoldy cyntaf gas yr Anaibynwyr yn Mhendref, yo y flwyddya 1791. Br fod grym yr erledigaeth oddiwrth y werin wedi .i dori, ttn yr oedd rhtgfMa ya erbyn Ym- neiHdwMth yn gryf iawn, f<i mai mewn amseroedd blinion yr adeiladwyd y capel. Yn wit, yr eedd yn aahawdd cael lie i ad- eilada addeldy Ymaeilldaol ya y dref o gwbl, aID fod y tireedd yn raeddiant gwrth- wyetibwyr Ymaeilldaaeth. Ond ni chaiff gwaith yr Arglwydd sefyll o eisiea ofhryaaa. Yr oadd gan yr Hwn a gyfoiodd Esther erbyn y fath auser yn llys Persia, as tt efalodd am wr cymbwys i fyned i ymddiddaa ft Philat yn nghylch corph yr Arglwydd less, yr oedd gaaddo Ef offeryn eymhwys yn barod erbyn y fath amser ar yr achos crefyddol ya Nghaernarfoo. In Cefn Maie, yn Lleyn, yr oedd gwraig fonheddig yn byw, yr horn ned(I yn aelod gyda'r Anni- bYDwyr yn Nghapal Hetyg, ttf Mrs Edwards, mam y diweddar Filwriad Edwards, a nain i'r diweddar Mr B. Lloyd Edwards, ftan- horon. Pa fodd y daeth y foneddiges hoa i ymuno r rhengau Ymneilldnol aid ydym yo hollol sicr. Dywed un traddodiad mai ar ei gwaith yo myned i gyfarfod ei phriod, yr hwn oedd ya gtdben yn v llynges. Yn Plymouth hi ganfyd lodd y bansran yn chwifio ar haaer yr hwylbrenan, yr hyn oedd yn arwydd fod rhywon o'r swvddogioa wedi marw, as i'r eair ddyfod 1 m mai y cadbin oedd wedi gadae) y fachedd hon efftithiodd hyn, fel y gellid disgwyl, yn ddwys ar feddwl Mrs Edwards, ao aeth i'w Uety. Ymwelwyd i hi yno gan y gweinidog Annibynol, er crisio gwaini cysaren crefyddol idli yn eithrallod. Hoffodd ei gyaghorion raor fawr fel yr aeth i wrando arno ya pregethn, a chyn ymadael ymunodd Vr eglwys oedd dan ei ofal, a glya- odd gyda ohrefydd ar hyd ei boes, yn addarn i'w phroffee sc ya gymorth mawr i achfts orefydd ymhlith yr Tmneillduwyrdrwy'r sir. Arferai Mrs Edwards fyned i gyfarfodydd pregethn i Gaernarfoa a manaa ereitl. Adroddir am un tro pan yr oedd yn dyfod taa Chaernarfon yn ei cberbyd, iddi sylwi ar ddyn a arferai fyned i Gefnmain i weithio yn achlysurol gyda galwedigaeth a styrid braidd yo isel, yn ymdaith ar ei draed, a'i wyneb tua Chaernarfon. Gorchymodd Mrs Edwards i'r cerbydwr aros, a galwodd ar y cyweiriwr, canys dyna ydoedd galwed;gaeth y dyn, pryd y oymerodd yr ymddiddan canlynol le I ba le yr ydyeh ya myned, John ?" I Gaernarfon, nadam, i'r cyfarfod pregethn." Nid llawer o'ch dogbarth cbwi sydd yn gefalnam wrando yr efengyl, John," Nage, a chyda'oh eenad, madam, cid llawer o'ch dosbarth chwithan ohwaitb," oedd liteb John Jones. Cafodd lynu wrth y cerbyd hwnw weddill y daith. Hen Griition gloew oedd John Jones efe a fu yn un o'r oolofnau eryfaf dan yr achos Annibynol yn Llonerchyntedd, Mon; ar eiddechreuad yn y dref hooo, ei dy of oedd d;sgynfa yrholl I weinidogion am nyayddan lawer. Ond i ddyehwelyd at Mrs Edwards, yr ydym yn cael ei bod yn bresenol yn urddiad William Rogboo, Bingor, yr hwo gyfarfod a gynhaliwyd yn Caogwigyn. Yr oedd yn rhoi llawer o nrddas ar gyfarfodydd yr Annibyn- wyr llwydicn, fod un foneddiges yo ei cherbyd, yn osel ei chanlyn gan ddau nea dri 0weieion lifraa, yn ea mynynha. Pol v oyfeiriwyd o'r blaen yr oedd yr achos yn Nghaeraarfon yn agos at ei meddwl, a hi a fa yn offeryn i gael tir i sdeilidu y capel arno. Yr oedd gwr boneddig yn ei cbym- ydogaeth ya perchen ar dir yn Mhenydref, sef Mr Jooee Parry, Madryn, tad i'r diwedd. ar Syr Love Parry Jones Parry, a thaid i'r presenol Syr Jones Parry. A bu yn rhaid arfer ycbydig ystrywian er mwyn ei gael. Gofynodd Mrs Edwards i Mr Jones Parry a wnai efe wettho darn o'r tir bwnw iddi hi i adeilada ty. Gwyddai y boneddwr y byddai Mrs Edwards yn treaiia cryn dipyn o'i bamsar ya Ngbaemsrfin, ac ni feidyl- iodd aowaith nad eisiea au iladu ty iddi ei hun oedd ami. Addawodd yn rhwydd ei dymnniad iddi, ond pan dueallodd mai i adeilada addoldy Yaaneilldaol arno yr oedd eitien y tir, efe a gyffrodd ya aruthr, ac aeth at Mrs Edwards yn ffrom, gan ddyweyd ei fod ef ya meddwl mai i adeihdo ty yr oedd arai eisiea y tir. le aiwr," ebai hithan, i adeilada Ty i'r Arglwydd." Teg yw dywedyd fod y tealu hwa bellach ya hoiiol ryddfrydig: y was llawer o addoldai wedi ea codi ar ea hatifeldipotb, and yn yr amser hwa arferid cymaiat o ddylanwad gan y parsonlaid ar y boaeddigion, a gwnaent hwy yn rhagfarnllyd yn erbyn Ymneilldawyr, fel yr oedd ya dra aahawdd coal Ile i adeilada eapel. Paa ddeehreswyd adeHada yr addoldy, mawr fel y bygythiai y gelynion ei ehwala, a chymaint oedd yr elyniaeth yn erbya Ymneillduwyr fel yr oedd plaat ygwrth wynebwyr ya cario yr erledigaBth at blaut y Capelwyr: ni oddefid iddynt gael cyd, chwarea i hwynt; ond ymgadwent rhag ddynt fel rhai daa y gwahangiwyf. Mynych y bygythiai y plant y byddai Capel Pendref yn eael ei ehwaln yr wythnos nesaf." Yr oeddynt o'r no ysbryd a Sanbalat a Thobiah y gwas, yn gwawdio yr lnddewon yn eu hantanaeth i aagywemo munaa Jerusalem "Pa beth y me y erefyddwyr gweiniaid hyn yn ei wneuthar1 A adewir iddynt hwy? a orphenant mown diwrnod? a grdant hwy y ceryg o'r tyraa llwch wedi ei lbsgi 1" Gan fod pob ymdrech o eiddo y gwrth wynebwyr er en hatal i godi yr addoldy wedi troi yn fsthiant nid eedd ganddynt ddim i'w wneyd ond troi i wawdio. Yr oedd yma b!aid tebyg i Tobiah y gwas, yn nchel yn eu bloeddiadau: Br en bod hwy yn adeilada, eto ped elai lwynog i fyny, efe a fwriai i lawr en mar ceryg hwynt." Nid oedd prinder am lwynogod, ond methasant a rhwala y mar, bwynthwy, a's holl gad- oawiaid. Mynych y tiodd plant y erefyddwyr adref l yn llawa gofid i adrodd bygytnion y gelyn- ion i'w rhieni. Codent yu foren, rai ohonynt yn 811 hofaan, a chya profl tamaid o fwyd, I iheient i olwg y cap" gtn ddisgwyl gweled cerig y eyiegr yn akkee pob heol: a mawr ea lUweaydd wrth fyned yn ol gyda'r newydd i'w rhieni, nad oadd y capel ddim wedi ei chwalu eto I Llawer gwaith y oyfeiriai an has bereria, Dafydd Hari ia, yr hwn a gladdwyd yn y flwyddyn 189 4, ya 85 mlwjdd osd, at y eyfaod hwnw. Yr oedd efey* cofio amgylchiadan codi y capel. A on yn fyaych yn tdrodd penedan o'r Beibl i Dr L-wis, pan oedd efe ya fachgeayn. Byddai yn boff a 108 am y cyfnod hwnw, gaa adrodd y pryder a dtiillai rhag i'r iapol gael ei chwalu a braidd bob amser wrth ddiwedda yr hanes dywedai gyda gwen I rjiri -1, y mae yr wythnos aesat hono hob ddyfod eto." Yr oedi y oie yr hwn aedd ta cefn ir cipel yn meddiant gelyn ealon i Ymaeilldu-1 aeth ac Ymneilldawyr; 10 o ddial arnynt o idodd y dis wair ar bared cefn y capel, er mwyn tywylia y fifenestri. Oad trwy fod bargndion t6 y capel ya gollwag y gwlaw ar y gwair, niweidiwyd ef gymaiat fel na clawane",d yr yatfyw yma. Gwelli ei fod yn eolleda ei hun, a hyny heb atob an pwrpts, gaa nad ydoedd yn galla ea katal rhag myned yn mlaea gyda'r addoiiad. Ar ymadawiad Dr Lewis yn y flwyddyn 1795, rhoddodd yr eglorys alwad- i'w hen weioidog y Pareh John Griffith i dayfod I ymetfydtu yn eu plith draehefn a'r hon alwad y cydsyaiodd yn y flwyddyn ganlynol. Yr oedd Mr Griffith yn wr a berohid yn fawr gan bob dosparth yr oedd ei yspryd crefyddol, a'i ymdrechion diflico, ya gyetal a'i bregethaa melas ao adeiladol ya ei wneyd yn anwyl gaa y erefyddwyr, ac yr oadd ei ymddygiad honeddigaidd yn siorhaa iddo barch oddiwrth y rkai oddiallaa. Fel., cryhwyllwyd o'r blass, torai allan i bregethu i ardaloedd dieithr, ac yn ystod tymor ei weiaidogaeth ef y dechreawyd yr aehos yn Saron, ac yr adeiladwyd capel Bethel. Ba Mr DTis am yspaid ya gyoorthwywr i Mr Griffith, ya pregethu yn y manaa hyay, &0 yn cadw ysgol yn y dref; y mae eoffadwr- iaeth barchus am Mr Dayiesgan y rhai sydd yn fyw o'i ben ysgilheigion, ond nid ydynt weithian ond fel lltffium grawnwin y cyn- hauaf gwin." Yn y flwyddyn 1815 daeth Mr Griffith, 8 Betikel, ye gynerthwywr i'r Parch Joha Griffith, ar ol ymaaawiad Mr Dayies. Sefydlodd y Parch David (Iiiffith ya Bethel, llaf ar yr àw. ya yr ardal hone, ya gyetal a'r Waeafawr, Peotir, Aberpwll, Ebeaeiser, a maaaa eraill a goronwyd ft llwyddiant aaarferel. Llafariodd y Parch John Griffith yma gyda graddaa mawr o lwyddiant am 22 mlyaedd. Yr oedd Ymneilldaaeth aid yo aaig yn beth goddefol, ond yr oedd erbyn hyn wedi dyfod 18 beth parchas daliai am- ryw o'r tenluoedd pirchusaf yn y dref eisteddleoedd yn Nghapel Pendref. Rhadd wyd i Ymaeilldaaeth yn Ngisefusrfon bellach "Oioniant yn He Uudw, alew llawenydd ya lie galar, a gwisg moliant yn lie ysbryd cyttaddiedig." Yr eedd ya tin mysg ni, Did yn naig y psnllwyd a'r oedraaus," oad "gwyriiaaae a gwyryfoa hefyd." Oynwysid yo y gynuUeidfa han- afgwyr a llanciau," a llawer a gredasant o Gymryesaa profedig ao o wyr nid ychydig." Cafodd yr aglwys "haddwen, a hi a adeiladwyd, a ohan rodio yn ofn yr Arglwydd ac yn ayddanwch yr Yøbryd Glan, hwy a amlhawyd." Tarawyd Mr Griffith i'r parlys, fel y ba am yspaid chwe' mis ya analluog i brgethu DB dyweyd nn gair; eitbr adferwyd idde ei laferydd draehefn. Y air cyntaf a ddy- wedodd oedd wrth gyfaill a alwodd i yrn- weled kg ef, yr hwn a ofynodd iddo pa fedd yr oedd yo teimlo, ac er syndod i bawb, atebodd yn groew, "Clear as can be." Ac o'r dydd hwnw hyd ddydd ei farwolaeth ni chollodd ei barabl mwyach. Y penill cyntaf a roddodd allan wedi myned i'r areithfa ar ol ei adferiad eedd Unwaith ya rhagor, f'enaid pradd, Y gweli'r dydd yn olea, Unwaith cei eto foliant roi, I't fiwn sy'n troi'r wybreatu. I ddyehwelyd at ein hanes. Y Sabboth cyntaf ar ol cladda y Parch J. Griffith pre- getbwyd yn Mhendref i dyrfaoedd anghy- ffredin o lnosog gas ei ddan fab, y Parch J. Griffith, Buckley, a'r Parch W. Griffith, Caergybi, y rhai oeddyat y pryd hyny yn fyfyrwyr yn Athrofa Neuaddlwyd. Adraddir hyd y dydd hedliyw am y teimladau dwye a (eddimaa y gyanlleidfa ar y pryd. Ar ol marwolaeth Mr Griffith rboddodd yr eglwys alwad i't Parch W. Jones, wedi hyny o Amlwch, i ddyfod i'w bngeilio, ac urddwyd ef yn y lfwyddyn 1819. Bagweia. idogaeth Mr Jones yn dra defnyddiol a llwyddianus yma. Aeth y capel yn rhy fychem, fol y bn yn anghenrheidiol ychwaeegu at yr oriel oedd ar un talcen trwy ei hestyn yo mlaea ar hyd y ddau ystlys. Efe fu yn offeryn i ddecbreu yr aohos ac adeilada oapel yD Bontaewydd. Wedi ymadawiad Mr Jones i Amlwch, arddwyd y Parch J. T. Jones (yn ddiweddaf I o Aberdar) yn weinidog yma, yn y flwyddyn 1828, end rhpdd ef y weiaidogaeth i fyny yn y flwyddyn 1831. Yn y flwyddyn 1832 ssfydload y Parch W. Caledfryn Williams yma. Llanwyd y capel o wrandawyr, ac ychwauegwyd llawer at yr eglwys. Aeth yr addoldy eto yn rhy fyohan, ao yn y flwyddyn 1839 ailadeiladwyd ef am y draul o lOOOp. Ystyrid ar y pryd ei fed yn ddigon i gynwys yn agos i fil a wranda- wyr, ya ol hanes ei agoriad, ond yr oedd mil yn cymeryd llai o le y pryd hyny nag y gwnaent yo bresenol. Credwa i ni weled cymaint a hyny o bobl ynddo ar rhyw aileg- an, ond byddai yo anghysnrus o lawn. Ar el ymadawiad Mr Williams i Lundain, rhoddwyd galwad i mi, ac yn Ionawr, 1850, ynsefydlais yma. Trwy ddaionas law yr Arglwydd ein Duw gyda mi, yr oedd yr aebos mawr yn dal i fyned ar gynydd. Yn y flwyddyn 1858 dechrenwyd eadw Togel Sabbothcd mewn cwr o'r dref oedd wedi cael ei esgeulaso, a chynelir eyfarfodydd gweddi a phregetbu lno yn achlysnrol. Y prif offeryn yn nghychwyniad yr Yegdl Sab- bothol (ragged) hon oedd ohwaer grefyddel (Mrs Williams, Menai View, a gladdwyd genych y dydd o'r hlaea), yr hon a dderbya- iai nifer o blant tlodion i'w dysgu yn ei thy, ond aethaat mor llaosog fel y gwtttd aageo- rheidrwydd i ehwilio am ys\afell arall. Cymerwyd 9D, ac aeth hono yn rhy gyfyng, fel y ba rhaid edrych am le arall helaethach. Y mae genym seiliau eedyrn i gredu fod llawer dryU a gollasid wedi ei gael trwy "olen y gaawyll" hon. Ychwanegwyd llawer at eglwys Pendref o rai a ddaethant i ddechreu gwrande yo yr yatafell hono. Aeth Capel Pendref eto yn rhy gyfyng i'r gwrandawyr, yr oedd amryw deulaoedd yn ymofyn am eisteddleoedd, ac nid oedd genym 18 i un i'w gael. Gwelid fod yn rhaid naill ai ailadeiladn y eapel a'i hel- aetha ae. godi capel newydd mewa cwr &rail o'r dref. Wrth ystyried pobpath, barnwyd mai IIwybr ein dyledswydd oedd adeilado capel newydd; so ya y flwyddyn 1860 prynodd yr eglwya ddarn a dir, mewn lie manteiaiol, am 550p, a chyfodwyd arno addoldy newydd gwerth 2300p, rhwng y tir -capal sydd yn anrhydedd i'r enwad, ao yn addurn i'r dref. Agorwyd "Salem," y capel newydtl yn 1862. Rhanwyd yr eglwys yn beddychlawn. Ao y mae golwg llwyddianas a siriol ar yr achos mawr yn y ddan Ie. Ar ol yr ymadawiad nid ydyw yr ben fam yn Mhendref i'w gweled nemawr z?aatoh'erbyn byn nag ydoedd cyn hyny. l? mae yr achos yo Salam wedi Uwyddo tuhwct i'n disgwyhadau gorea. Wrth 3r? y? ol yr ydym yn CA I testyn I ddioich i Ddaw a chymeryd cy.ur. ( Gall Annibvniaeth ddweyd am Y ?ef. Am ?y daetham droa yr lorddonen hon, ond ? vnawryrydwyfynOdwySc?'.Yri ??.wna?th i ci betha& mawnon, am?y yr ydym "??." ? yo dymano dychw?d hoUogonianti-we.wEf.

Advertising

I u CATBCISM LLAN-j IDUDNO."

MARWOLAKTH CfMROi o GAERNARFON…

Advertising

I GWLAW COOH. - I

I Y SIACED -SANCTAIDD.j

IFFEITHIA.U AM Y DDYN-- -OLIAETH.…

TORI FFfiNESTR I IADDOLDY…

I TEYRNASOEDD BYCHAIN I

CYFARFOD MISOL GOR-LLEWIN…

[No title]

IEFFAITHI DYSGYBLAETH.I

Y DEGWM YN AMLWCH.

HYSBYSEBAU MAWRION.,

I WEL DYMA GLASUROL?I

IY BLWCH POWDRI AGORED.

[No title]

Advertising

IEGTJWYS G VDfilKIOLI WAG.

ITAN YN NINBYCH.I

Y CYNGRAIR RHYDD-FRYDOL CENEDLAETHOL.

I"CWESTIWN Y TIR" YN --YR…