Skip to main content
Hide Articles List

7 articles on this Page

\ I BEDDGELERT. 'I

CYMDEiTHAS DOIRWiZSTOL MEIRIIOKN.

BWROt) QWARCHEIDWAlO PEN-I…

Adgofion Glan Barlwyd am Hen…

News
Cite
Share

Adgofion Glan Barlwyd am Hen Gymeriadau Boreu Oes. [0 blith lliaws o betbau dy-ddorol a buddlol a ymddecgys y mis hwn yn y Cyrnru, cifynwD yr 3 sgrif ganlynol yn ei chrvnswth. Bydd yn ddyddorol iawn yn y cylch hwn, a cbeidw ar gof hynodion amryw o'r cymeriadau gwreiddloi sydd wedi bod yn adeiladu cymeriad yr ardal Anogwn ein darllenwyr i fynu gweled y rhifyn rhagoiol hwn o'r Cymru.] Y mae yn orchwyl pruddaidd i mi dremio dros ysgwyddau amser fy enioes, ryw haner can' mlynedd yn ol. Dywed un awdwr fod amser yn cael ei ddosbarthu yn dair rhati,-y gorphenol, y presenol, a'r dyfodol, ac nid oes ona un o'r rhai hyn yn feddiant i ddyn, sef y presenol; y mae yr amser aeth heibio wedi myned o'i feddiant; y mae yr amser a ddaw heb ddyfod i'w feddiant y presenol ydyw y graig sydd o dan ei draed'. Y presenol yn yr ystyr yma ydyw yr udg amSEr y mae yn ei feddianu, Mewn ystyr arall, llawn mor wir. y mae dyn yn gallu meddiana y tri amser; gaJI feddianu yr atnser a aetb heibio er ei fod wedi myn'd o'i afael, gall fe" ianu yr amser a ddaw er ei fod heb ddyfod i' Ifacl. Y mae yn ad- feddianu y naill, ac yn g-feddianu y Hall. Y mae gan ddyn allu i a ch yn ol ac y ma.e yn tynu yr hyn sydd c j ol i'r presenol; mae gan-ddo allu hefyd i edr ch ymlaen, ac y mae yr un modd yn t-vnu yr hyn sydd o i tiaen i'r presenol. Gwelwn engraifft nodedig o'r gallu blaenaf yn yr hen wr edrych yn ol y mae ef, mae fel pe'n cerdded yn W) sg ei gefn syrnud ymlaen,,ond edrych yn o!. Mae yn byw yn yr amser a aeth heibio-vn ail fyw ei fywd drosodd drachefn, mewn adfyfyrdod, sc ft 11/ yn tynu y gorphenol i'r presenol. Felly y ceisiaf fiaau ddyfod a'r gorphenol i'r prasenol, felyaaw pethau i'm meddw|, a cbyfyngaf fy adgofion yn fvryaf neilldubl i Riwbryfdir a Thanygrisiau. Chwith yw meddvrl am y cyfr.ewidiadau sydd wedi cym eryd He yo arwynebedd y, rhanbsith hwn o'r ardal er y pryd hyny, ic am )1' ben bieswylwyr gellir gofyn,- Pa le maent hwy?" Cyn agor y chwarelau yr oedd yma amrvw o ffarmdai, sef1 Talwaeoydd, Rhiwbryfdir, Glan Pwll, a Liwyn Gell; a thai i'r goruchwylwyr ac i'r gweitnwyr, megis Dol y LHpiau, Pas t y Lleidr, y Rhiw, a Thte Ddol. Yr adeg booo, caeau gwair, corsydd ileidiog, a mawncgydd ami oead i'w canfod, heb ffjrdd i'w tramwyo, ond llwybrau culion. Erbyn byn y mae'r caeau gwair a'r corsydd wedi eu' goichuddio gan yr ysbwrial sydd wedi ei dynu o grombii yr ben fynyddoedd, a'i iwrw i lawr nes eu gorchuddio, a'r ben anedd dai yr un modd. Rhiwbryfdir ydoedd cyrchfan y bobl ieuainc ar ddechreunos, with ymy! maelfa Robert lones, ec yn hon yr oedd y Llythyrdv cyntaf yn y Blaenau, Cyrchfsn araii ydoedd "Siambar dowch heibio," yr hon oedd yn gongl gysgodol rhag gwynt y gopiedd ac yn y Siambar hon byddai achosiou yr ardal, a materion y chwar- elau, yn ciel eu trafod. Fel y dywedais, yma yr oedd yr unig lythyrdy yn y Blaensu, a mawr fydda.i y disgwyliad an weled John Pariy v Fostdk&a yu dod o gyfeiriad y Llan gyda'ifag llythyrau; a dydd Sadwrn y byddai nifer wedi dod at y liythyrdv. am y byddai "Yr Herald Cymneg" ganddo. A byddai yr hen wieigen (;race Jones wedi giantiati ei gwydrau yn barod, a'r ty yn disgleirie, fel D;,Ad oe,la dim i'w wneyd brydnawn Sadwrn ond darilen y newyddiadur, ac nid oedd neb i dori ar ei thawelwch. Ar Suliau, byddem yn cerdded i lawr 1 Dan- ygrisiau i addoji; am nad oedd addoidy wedi ei wneyd yn rhanbarth y Rhiw, ond ysgoldy yn v Diaas. Y swyddogion cjotaf wyf yn gofio yn Methel, TanygHsiau.x oedd y Mri I William Mona Williams, Evan Roberts, Llwyn Gell, Griffith Davies, Cefn Bychan, Thomas Jones, a Gruffydd Evan.—y ddau olaf yn pres- wylio yn Nghwmcrthie y cyntaf yn oruch- wyliwr, a'r HaH yn gyfrifydd, yn y Rhosydd. Mr W. Williams oedd yr ymadroddwr cad- arnaf; Gruffydd Evan oedd y duwinydd; Thomas Jones fyddai yn taflu pelenau poethion nes byddent yn gwreichioni; a Gruffydd Dafis, gyda'i bwyll a i arafwcb, fyddai yn eu diffoddi, gan roddi saeth neu fratbiad cyn eistedd i lawr, nes byddai pethau yn myned ymlaea yn dawel a thaagaefeddus. Byddai Tomas Jones yn dweyd pethau na baasent yn gweddu i neb ond iddo ef. Un Tomos Jones a fu, a cheisiwn yn awr ddangos hyny drwy rdi o'i ddywed- iadau. Un Sabbotb pregethai y diweddar Barch. D. Evans, M.A.. Abermaw, ar y geiriau, "O'r braidd y bydd y cyfiawn yn gadwedig." Yn y cyfarfod eglwysig ar ol y bregeth, cododd Tomas Jones a dy\,vedodd, biolch i cbwi am ddweyd tipyn wrthym heno end rhyw gil drws oeddych yn roi i lawer o honcm yn y nefoedd. Ond diolch, fechgyn anwyl, os aiff yr ben chwaer Ann James a minnau i'r nefoedd, byddwn yn ei chanel fel lwmp oddiwrtb y fire. Pddiwn a digaioni, cawa dipyn o'r Gur,.ual y Sabboth nesaf gan yr 11 n hawd H W., Llan." Mewn cyfa'fod eghvysig ganol yr wythcos, gwi'andawa' ar y plant yn Clweyd eu h idnadau, a dyina f. cbgen gwro! yn dweyd ei adnod yn byglvw a rh,.tgorol, le, ie," meddai Tomas Jones, "dyna ch'di wedi deyd dy adnod cystal a'r un esgob, ond fod dy wyneb di yn dipyn yn futrach." Am gyfnod, er's blynyddau yn ol, buont yn catio cerrig o Chwarel y Rhosydd, mewn cewv!1 ar gefnau muiod, ac yr oedd yn eu canlya yr adeg hono hen wr bychan o gorffol- aeth o'r enw Sion Dafvdd, ac yn y cyfarfod eglwysig un noscn dywedodd yr adnod yma,- Ac a'n gwn-jeth ni yn frenhinoedd ac yn offeiriaid i Dduw a'i Dad ef." Dyma Tomas Jones yo troi ato yn sydyn gan ofyn iddo,—"A wyt ti yn meddwl cael myned yn frenia, Sion Dafydd ? Wei, mae yr adnod yn dweyd fod rhai fel y fi yn cael eu gwneyd yn frenhin- oedd ac yn offeiriaid Diolch bytb," meddai Tomas I cnes. "Sion Dafydd yn canlyn mulod ya y Rbosydd, nc wedi cael addewid o fod yn frenin ac yn offeiriad yn y nefoedd; dyna i chwi gyfnewidiad mawr, oni te, fecbgyn anwyl." Pan oed 3 Willia-a Mona Williams yn cy- hoeddi nos Sui y byddai capel Cwmorthin yn cael ei agor, ac y byddai v Parch Owen Jones, B A., Tabernacl, yn pregethu yno am ddan o'r g'och y Sabboth nesaf; yn y fan dyma Tomas Jones ar ei draed, ac meddai,A bydd pre- gethu ytJO bob Sabboth hyd ddiwedd y byd." Pan yn ymadael o'r hen gapel i'r capel newydd, digiodd un wraig yn arutbr am na cbawsai y fee a ddymunai, trwy fod un arall wedi ei rhagfUenu, a bu heb ddyfod i'r capel am yn agos i dair blynedd. Tua'r cyfnod yna Rcth ei bechgyn yn forwyr, a boddodd un o honynt. Pan glywodd y newydd trist, ail ddechreuodd ddyfod i'r cpel ac yn v cyfarfod elwysig aeth y Parch Samuel Owen ati, gan ofyn pa beth a'i cymhellodd hi i ddyfosj yn ol. lAm ateb, ood wylo. Dywedodd Mr Owen ein bod fel ardal yn cydymdeimlo gyda. hi a'r teulu \a ei phrofed'gaeth o goHi ei mhab. Wrth ei bochr eisteddai ben wraig o'r enw Margaret Thomas. "Wei," meddai Mr Owen, "a oes gonych cbwi adnod beno, Margiad Tomas" Oes," meddai hithau (a gwyddai pawb am ei hiidnod, am mai yr un fyddai ganddi bob amser). Pa sut y mae hi, Margiad Tomas ? Gwir yw y ggi. ac yn baeddu pob derbyniad." Wedi byny gofynodd Mr Owen i un o'r swydd- cgion ddweyd gair wrth y chwiorydd. Yn y fan dyma Tomas Jones ar ei draed, a thaflai ei ddwy law ymlaen, a meddai Diolch a ddylech cbwi, Margiad Tomas mai gwirionedd ydyw yr hen adnod vna, neu buasai yn dyllau er's iUwer dydd Am daeat tithau," meddai wrth y wraig arall, yr wyf yn dy gofio yn y Rhiw, cyn faJched ag y medrai y diafol dy ■ wneyd, ac Did oedd ystwytho arnat. Nid wyf yn meddwl fod yr Arg!wydd am dy ddamnio. Piyga i r wialen AnD bach Pwv feiddiai ddweyd fel yna y dyddiau byn ? Ni byddai I neb yn ddigach wrth Tcmas Jones, am y credai pawb ei fod yn onest ac yn wr Duw. ^Dechreusi yr cedfa o flsed y Paich Evan oes, Caernarfon, un tro, a darllenai y crydedd ar ddeg a deugain o Esaiah a pban yn darilen y ddeuddegfed adnod,—" Y myn- yddoedd a'r bryniaa a ficeddiant g-Aru,codai ei ddwy law i fyny a dywedodd,—" Ie, fechgyn anwyl, Solffa neu rywbetb o fawl i'r Arglwydd; gwelwn fod coed y maes yn rhoi cymeradwy- aeth iddo trwv guro dwylo. Pa le yr ydym ni, bobol anwyl ? Coffa da am y Parch Evan Jones, Caernarfon (Corris y pryd hyny), yn dyfod ar ymweHad a'r eglwysi drcs y Cyfarfod Misol, nid wyf yn cofio pwy oedd gydag ef, end Mr Jones oedd y prif shradwr.ac wedi dweyd ychydig yn gyffredinol, dfwededd dipyn yn fwy personol wrth y gwragedd. Yr oedd yn ofm fod y gwragedd yn Ffestiniog, fel eu chwiorydd, sef gwragedd chwarelwyr Corris, wedi ecili teitl nad ydyw yn ad!ewyrcbu rbyw lawer o glad iddyat. "Ac y mae a'a&f eisian i chwi ddiosg yr hen un a chael un newydd yn ei le, M 0 ydych yn wisgo yn awr." Yn y fan cododd Tomas Jones a dywed&i.—" Mis yn o! y mae Mr JODes ?n ei fedd?.! w?h M. 0. Ymgeisiwch 4m M. M sef mis ymlaen, a gelWch gael y teitl yn Shop Leaf, a gan D. Hughes, rydd, ac yn Stop Sirm' Tcmas Yna eisteddodd i lawr, gael i Mr Jonts fyned yrnlaeo gyda'i araeth; ao wedi cael gwynt dan ei aden, bu jntau yn hwylica iawn. Un tro pan oedd Toisas Jones wedi myned at y meddyg, daeth dyn o un o'r chwarelau at y meddyg, a dywedai ei fod yn 'tdmlo yn wael. Ar ol i r meddyg ei archwiiio, rhoddodd vvydiiad o rhywbeth idea i'w yfed. Daliai y gwr y gwydryn Y11 un Haw\ gan roi y Haw arall fcr ei wyaeb. Syilai Thomas Jones arno, a gofynodd iddo pa beth oedd yn ei wneuthur. 0," meddai y gwr wrtbo, gofyn hendith ar gynwys y gwydryn yma yr wyf, ni byddaf byth yn cymeryd dim heb yia gyntaf ofyn bendith arno ac cs gwna les bydd yn sicr o wneyd trwy hyny," Ymhenychydig nusweithiau yr oedd gwr ieuanc o'r eglwys yn myned oddi cartref i orphen ei addysg fel meddyg. a cbym- erodd Thomas Jones fantais i ddweyd yr hanes, ac anogai y gwr ieuarc i cfyn bendith yr Arglwydd wrth wneyd phisig, ac iddo beidio meddwl mai medru marchogaeth ceffyl, a gyru hwnw yn wyilt cedd yn gwneyd meddyg, ac anogai bawb i ofyn bendith yr Arglwydd wrth gyrneryd phisig, Yr oedd Tomas Jones yn, dad i'r meddyg poblcgaidd Dr Jones, Harlech. BuydiweddAr Barchedig Samuel owen.:Tanygtisiau, yn bwr- iadu ysgnfenu cofiant am dano, ond fel y mae yn cbwith meddwl, mae y gwaith heb ei gyf- lawni. A phan yr oedd yn ymadael o'r orach- wyliaeth o Chwarel y Rhosycd, ac o fod yn flaenor yn Methel, Tanygrisian, gan fyaed i fyw i Benmorfa, cyflwynwyd swm anrhydeddas iawn iddo gan ei gyfeillioa, fel arwydd o'u hedmygedd a'u serch, ynghyd a thysteb hardd, yn yr bon y mae amlinelii id cywir o'i gymer- iad. Dywed,— Fel Cfistion yr ced^ch yn ymdrivrchafl1 mor uchel i nghvm'h £ S Duw a'i air, fel nas gallwn rioisgwvi i ci-*i gael pleser o ddeg- ymu y mictys a'r anis Gyda meluster y cofiwn lawer o'ch svlwadau fFraeth, a'ch p'ofiadau disgJair; ac vn ddi-imeu gvda d -vyster y cofir am lawer o'ch ffiingeih.u minicg a di-alw ya ol Dyma fel y dywed Gwiiyrn Eryri yn ei awdl bryddest gampus am dano,- Ei ardal hofifai 'i burdeb,-a'i goffad, Gaiff fyw mewn anwyldeb; Fel hyn di-dderbyn-wyneb Ef yn ail ni fu i neb. Ei einioes a gyflwynodd—i'r achos Goruchel a garodd; Byw i'r Un a'i lwyr. brynodd- Oes hir. iawn i'r Iesu rodd. Er i'w nos ara' nesu-er rhci'i gorff Mewn hir gwg i lechu 0 tan y gwys, eto'n gu Ef erys i lefaru. Bu farw ýb sydyn Ionawr 8fed, 1885, a chladdwyd ef gyda'i briod. yr boo fu tarw Rhagfyr 1876, yn mynwent Penymotfa Hedd i'w lwch. GLAN BARLWYD.

0 BORTHMADOG I BWLLHELI.

Cylhuddiad o gonel Nwyddau…

[No title]