Skip to main content
Hide Articles List

7 articles on this Page

BARDDONIAETH. -);>1->

ATTEB I

-4t Argraphiad!Jdd Sei-eit…

IAt A-tgraphiadydd Seren GMHfr.I

PARHAD 0I HANES IIYNOU AMBROSE…

News
Cite
Share

PARHAD 0 I HANES IIYNOU AMBROSE GWINETT. I Nid oedd dtm a aliasal fync!)ynna! dan ycondemniad dychrynUyd hwn, end gwybyddiacth nad oeddwn euog o'r bai am yr hwn yr oeddwn i ddioddef. Yr oedd fy nghyfeiUion yn awf yn dechreu ystyried fy nhystlol- aethiad dros fN niniwetdrwydd, fel catedwch mewn cetwydd, a rhoddodd Uawer o honynt heibio ymho!i am danaf; a'r ychydig oedd yn dyfod i ymweled a mi, a ddenent yn unig t'm cymheU i gyfaddef; end yr oeddwn wedi Hwyr yinroddi na fyddwn farw &g anwu'edd o'f fath hynHy yn fy ngeneu. Yr oedd y dydd Uun, cyn y dydd Merchcr anghcllol, yn awr wed! dyfod; galwyd arnaf l gyntedtt y cfucbar, on(] i,lia i d i mi gyfao end thald t nu gyfad('cfi mi syH-frawychn pan dea!)ais mai'r diben oedd, fy mesm fel y gaUasid gwnentiiu!' heiyrn i'm hongian ynddynt wedi fy nihenyddiad. Yr oedd cyd-garcharor ger fy mron yn yr un amgytchiad gresynns (yr oedd efe wedi yspeHio'r Uythyr-gei'byd) ac y:' oedd y gof yn ei fesur pan ddacthun i wared, tra'roedd yceldwad yn rhoddi cyfarwyddiadan pafodd y dytid gwneutbHi' yr heiyrn gyda'r un sirioideb a phe buasai yn gorchymmyn gwneuthnr rhwym-wasg (stays) i'w ferch). Rhwng hyn a dydd y dihenyddiad treniiais fvamser mewn gweddt a myf'yrdod. O'r diwedd daeth y dydd Ilei,(,-Iiei- dychrynnyd, ac ynghyich tri o'r gloch gosodwyd fi mewn men; ond yn sicr ni chwythodd y fath diwrnod o wynt, gwtaw a tharanau, erioed o'r nefbedd; dilynodd y dynihesti m yr hoU fFordd a phan ddaethom i Deal yr oedd mor ddychrynHyd, fel mai prin y ga!!asai'i Sh'ydd a'i swyddogion, eistedd ar en eelh .,i)]. Ü'm rhan fy ht-n, yr oedd fy meddw! wedi myned mor anniie gan hir gyn'roadau, fe! yr oeddwn mcwn ystynaeth yn ddisylw o bob gwrthddrych o'm hamgych; eitlir e'l-ivais y Sit'ydd ynsibwrddwrthy dtenyddwr am wncuthm' pob brys ag a ellasai, !tcb y cyff'l'oad lieiaf, n goddefed(I iddo fy nhynnu i fynn megis pc buaswn o Nis gz-iaf fviiegii yr I)yn oeddwn yn deimio tra fti,iii yn hongian, ond yt- wyf yn cotM, wedi i mi gael fy ntn'oi ymaith, i ryw beth mcgis Sag! o dan ymddangos o'm !tamgy!ch ac nis gwn pacyd y bu'm yn iiongian. Yr !)yn wyfyn myned i'w fyncgn i chwi yn awr a ddysgais gan fy un'awd yng))yf- rait! sef, mat gwedi i mi hongian tianner awr., i holll awyddogion y Su'ydd fyned ymaith, a thorwyd nnnan i Jawr gan y (lieny(](Iiwi,; ond pan ddaethefei roddi'r iiciyrn am danaf, dcaHwyd fod heiyrn y dyn aral!, y rhai oeddynt lawer gormodd i mi, wedi caet eu danfon trwy gamsynicd, yn lie y rhai a wn.tcthpwyd i mi. Di- wygiasant hyn y modd goren ag y 'a¡¡asent, trwy wthio hen frattiau rhwng fy nghorpt) a' cylchau y rhai oedd- ynto'i amgylch; ac wedi hynny cymmerwyd fyyn ot fy nedfryd, t'r He a bennodwyd, ac hongianwyd n ar y pren a barottoistd i'r diben hynny. Am nad oedd y !ain dtos fy wyucb wedi ei glymnn! yn dyu n'r gwynt yu ctnvythu yn gadarn ctto, ac yn dd:gon tebyg yn t'v wyneb, urysiodd hyn fy adfywiatt; end stcr yw, i mi ddyfod attaffy hun yn y sefyllfa arswydus hon. Yr oedd yn ddiammau yn fendith fawr i mi, na ddychwelodd fy synhwyran yn bernaith yn ddiattrfg, cyn bcUed a mednt teimio pcthau o'm hamgylch, etto yf oedd gcni)yf fathoadgonad o'r hyn a ddigwyddnsai, ae1y¡' oeddwn nlcwn rhyw fcsurynwybodnso'i-t!ey)- oeddwn 'ynddo. Yr oedd y crogbren wcdt ei osod n<ewtt congl cac, Hc't-oedd gwavtheg fy chwaet- yn arfer ''hedeg, a rhyngodd bodd i Ddnw, mat ynghy!ch yt- amser uwn, dacth y bachgenyn yr tiwn a ofaiai am danynt, i'w gyrrn adrcf i gad en godro yn yr hwyr. Ac I am fed y f-rcaduriaid yn port yn agos oddi danaf, dygodd i'yn ef yn ages at y pre! a thra'r ocdd yn arcs i edrych at- yr olygfa athl'ist, efe a ganfu nad oedd y niaiu at' fy wyneb; ac ar y ninnudyn yr oedd yn edrych i fynn, efe a'm gwelodd yn agor fy llygaid, ac yn ysgogi fy Hgcn. Efe a redodd adrefyn ddioed i fynegu i bob! ei feistr; y rhaiL oeddynt yn dra. amhat'od i grcdn ei chwed!; o'rdlwedd.pafodd bynnag, daethfymrawd ynghyfraith aiian, a phan ddaeth efe i'r cae, yr oeddwn wedi adfywio cymmaint, fct yr oedd fy ochencidiau yn d.-a hyglyw.. Yi oedd yn awr yn dechreu tywyiiu. Y peth cyntaf a rednsant am dano oedd ysgot; ac wfdi i ttn o hob! fv nu'awd esgyn, a gosod ci iaw ar fy rnynwes, etc adehn. !odd fy ngha!on yn curo yn gryfiawn. Ondvroedd yn auaHuedig fy rhyddhau oddiwrth y pren heb et doni i !a\vt'; ac am hynny cyrchwyd Utf, a gwnaethaut fen- ac mewn Hat nag awr rhyddhausant ii o'i)) i'ei'yrn, gwaed- asant fi, a gjsodasant n mewn gwety gwresog yn nhy fv 'urawd. Y mae yn both tra rhyfedd, mai er fod ychwaneg nag wyth o ddynion yn gwybod am hyn, ac er i mi arcs yn y Ue dri ntwrno<t wedi nyn, nag amiygodd nn o'cadur v du'gehvc)). Gwybuwyd yn fore dtannoeth fod y crog- bren wcdl ei dorri i Jawr, a ti)ybtodd pob un mai fv mhert!)ynasau a wnaethcnt hynny, mewn tt'cfn i dann gorchudd teneu dros eu cywHydd en hunain, wrth giaddu'rcorp)),ond wedi gwysio fy mrawd i dv'rniacr, i gael ei holi, ac iddo yutet'wadn ei fod yn gwybod dim ynghy)ch y petit, mwnawd ond ychydig stwr ymheiJach yn ei gy!ch 0 herwydd mewn rhan, ei fod ef jnc\vn cyn'maint parch gan foneddigion y gymmydogaeth, ac ef allai, o herwydd fy mod t wedi parhan tystio fy mod yn ddieuog o'rityn ag y ddioddefais o'i herwydd. Fe! iiyn y gwarcdwyd fi mewn modd gwyrthio!, rhag angeu gwarthus, os gal)afa!w fy adfywiad yn waredig- aeth, wedL yrhyn 011 a oddefais: ond pa bcth oedd gennyf i wneuthnr a'm bywyd wedi ei adennii). Yr oedd arcs yn Doegr yn anattnedig, heb wneuthut- fy hun yn agorcd drachcfn i ddychryniadau y gyfraith. Yn y cyfyngder yma, cyttnnais a Swyddogion hcrwtijng (pl'il:atca), y rhai a fuasent rai dyddiau ynniiy fy mrawd, ac yn parotoi i wib-hwylio, i fyned gydh itwy 1'rmor; ac wedi i bob angenrheidiau gael eu gwnoithur yn barod yn dra cbrwydd, gorchymynodd fy cilwacr ri i gadwriaeth Dnw a Llywydd y IIong, yr hwn a'm cym- merodd fel is-cynnorthwywr i'w oruchwiUwr. Bnom yn gwib-hwy]io ynghyich chwech mis heb fawr Hwyddiant, a phan oeddym ar gyiRniau Florida, yr hon oedd y pryd hynny ym meddiant yr Yspaeniaid, cwrddasom mown modd annedwydd a Uynges o'i Hongau rhyfei, y rhai a'n cymmerasant heb daro ergyd, a. dygwyd ni yn garcharorion i Havannah; ac wedi tan' biynedd o garchar caeth gollyngwyd nl auan i gael ein trosglwyddo i Pensyh'ania, ac oddi yno i Locgr. Yr oedd hyn, fel y mae yn hawdd i chwi gredu, yn dded- fryd anhyfryd i mi, o herwydd fy mod yn ci chym- meryd yn ganiatol y buasai dychwelyd adref yn ddych. weliad i'r crogpren; ac o herwydd hynny, ac am fy mod yn awr yn tied hyddysg yn iaith yr Yspaeniaid, ac yn lied gyfrmachol a'r ceidwad, attolygais yn daerarno i gac! aroa yn ol; yr hyn a ganiatawyd i mi; a mynnodd y ceidwad gynog i mi oddi wrth y Rhaglaw, am fod yn ddirprwywr iddo cf. Bum yn fy swydd ynghylch tri mis, a daeth Hong o Port Royat a naw o garcharorion Seisnig ar ei bwrdd. Yr oeddwn yn sefyn yn yr Iieot pan oeddynt yn dyfod tua thy'r Rhagtaw. Mcddytiais yn gryf fy mod wedi gweled wyneb un o'r carcharorion cyn hyn, ond ni's gaHaswn en hattal i ni gael siarad ynghyd; pa fodd bynuag, dygwyd hwynt oH i't- carcuar ynghytch pen awr, I arcs yuo hyd on) 111!ygai\ Rhaglaw et feddwj ymheUach yn eu cytch. Cyn gynted ag y dpaHodd y cjeadurinid truain mae Snis oeddwn i yr oeddynt yn dra dedwydd, hyd yn oed yn en set'yUfa resyntd, cr, yn wir vt' oeddynt yn cael en trin gyda dtgon o dii'iondeb, gan gael eu gyrru i'r cmchar yn unig tru fyddid yn parottoi Hetty iddynt; ac i ddychwplyd adrefpan gctid cyne. Cefais innau gyfle yn awr i sytwi ar wyneb y dyn yr hwn a dybiais ty mod ynadnabod, ac yt oeddwn ym'ael fy nghadat-nhan fwy twy uad oeddwn gamsyn- ioL Mewn gair, yr oeddwn yn tybicd mai hwn ocdd y dyn, am totrnddiacth tybiedig yr hwn y goddefais gymmaintynLloegr; ac yroedd y meddwt mor gryf ynof, fcl uu. allaswn gysgu amrantyn trwy'r nos. Bore drannocth dywedais \vrt!iynt, os oedd chwant ar neb o honynt rodio oddi amgytch trwy'r drcf, y mynnaswn ganiatad iddynt, ae yr e!wn gyda. hwynt. Dywedodd y dyn hwn yr etm ef, a dyua ocdd cisicu arnafh. RhodtoddtndyxereiH.o'rrhaiaddacthant altan gyda ni,ychydig o'n b!ao). Yn awr defnyddiais y cyfic, a chan edryc'b yu cl wyneb, dywedaLs, Syr, a fnoch chwi enoed yu Deal?' Yr wyf yn credn ei fod yn adgofio rhyw beth am danaf ar y munud hwnnw, catfys gosododd ei law ar ty ysgwydd, a rliuthrodd dagrau i'w lygaid-I Syi- meddwn i, os bitoch, ac os chwi yw't dyn ag wyfyn etcit cymmeryd i fod, chwi a wetwch yma gcr eich bron, un o'rmwyafannedwydd o ddynoh'yw; Syr, at Collins yw eich f,nw?' Efe a ddyw- edod,,I, li, I Ricl,,ai-e, Co!Hns?' meddwni, -ff.mcdda! yntcu. I Viii,' ebe fi, 'fc'm crogtvyd ac fe'm hoi)gian- wyd mewn hctyrn o'ch ncbos chwi yn Hoegr.' 1Ve(,Ji i'r syndod o'r ddau tu ddarfod, parodd i m{ roddt iddo hanes mamv! o'rhyna ddigwyddasm i mi yn Lloegr, oddi ar pan yma<}a\vsom a'n glydd. Ni wetais i ui: dyn eribed yn dangos cynuuaint o ohd ag y gwnaethef,t)'a'roeddwnynadroddfyantnriadau pt'udtiaidd) eithr pan ddaetlmJH at Yl' amgy1chiad YlIg- hy!ch i mi gael ty nghrogi, ac wedi hynny fy ])ongia)t mewn cadwyni, prin y gat!uswn iwyddo gydag ef i g)'fdu fy nhystiolaeth, ucs ci chadarnhau a'r tystiadau mw:vaf difrifol. Pun orphenais, '\V el,' eo efe, 'wr teuatigc, (canys nid oeddwn y pryd hynny end yn fy 25ain biwydd) os ydych wedi dtoddcfcatedio'm hachos i, na thybiwch fy mod innau heb fy nioddetiadau, (er nas gatlafeu gosod wrth eici) drws chwi) y mae yi- A)'- g)wyddynadnabodfyngha]on,yr wyfyn dra gofidns am yr anghyiiawnder a wnaethpwyda chwi; end frvrdd rhaglnniacthydynt anoh-hc'madwy. Acyna acth rhagddo i fynegu'r ddamwain trwy yr hyn y dygwyd ty holl ofidtau oddi amgylch, gan ddywedyd:— Pan adawsoch chwi 6 yn y gwely, ac wedi dihnno o honof, teindais fy hun yn dra gwan ac anhwyius end nisgwyddwn both oedd yraehos; gnddfanaisacoch- neidiais, a thybiais fy mod yn myned i farw; ond yn ddamweiuiol gosodais fy Haw at fy mraich aswy, yn yr hon y'm gwaedasid y bore o'r blaen, a chcfais fod fy nglu'vs yn w!yb,ac yn fyr, fod yrhwymyn wedi Hithro, a'l twt! yn adored, a tUfmawr o waed yn rhcdeg. Ni t'ynnwn adonyddn'r ten!)), y rhai a wyddwn a aethent i'rgwefy yn dra diwedda)', ac am hynny at'ttmm aHaii a'm gwn nos am danaf, i dy eimwrcynimydogo), yrhwn a'm gwaedasai, i'r diben i attat rhediad fy ngwaed, a thwymo'm braich o'f newydd; yr oedd efe yn byw yn gymhwys ar gyfcr ein ty ni; ond tra'r oeddwn yn crocs! y trbtdd i goro wrth ci. ddrws, dactft niintai o ddynion heibio, y t hai a arfogasid a chleddyfau, ae acthaut a nu ar f:'ys tua gtan y mor—ymbiiias a thacr deisyfats am rydd-did; end yn ddieffaith: tybiais ar y cyntafroai'r ddu'-gnud fprM.g't/?!g') ocddynt, ond wedi hynny deaHaLs mm miutai o ysgeler-ddynion a berthyncnt i bcrw-Iong oeddynt,i fwrdd yr hon y dygasantn yn ebrwydd; end cyn myned yno Ucwygais, o achos co!ii cymmaint o wacd; ctthr thwymwyd fy mraich gan iawfeddyg y Hong) fet y deaUais pan ddaethum attaf fy hun. Y r oedd y Hong bt'yd hynny dan hwyliau; gofynais iddynt ymhn tc yf ocddwn, dywedasant ttwythau fy mod yn ddigon ddiogcL Celwais am fy ngwn nos, dygwyd ct' attaf, end am yr a) tan oedd yn ei logeH ni citefais gyfuf. ac!iwynais\vrth y cadpen at- y dh'dra a wnaethpwyd a mi, ac am y ilcdrad a gy6awnof!<! ei wyr: end a?n ei fod yn ddyn bwystiiiaidd, chwardclodd am fy nghofid, a dy- .vedodd, os oeddwn wedi coil; dim, y digoHedid fi \n ehrwyddgany trysotaua yse;afaelid'; gotfoamafym- dawch), a pharasant i mi \vcithio tti mis o fiaen yr hwytbren. Yn y diwedd, po'du bynnyg, cwrddasom a'r un ddynged a ctnvithau; cymmerwyd ni gan yi- Ypacniaid; ac wedi antutiada" cy<rclyb I'r ciddoch cinvithau, gwclwcb fi yma yn awr ar fy Hychwctiad i'n gutad enedigoi, ac os deuwch gydà mi yno tybiaf fy hun yn dra dcdwydd." Nid oedd dim yn rhwystr yn awr i mi fyned i Lopgr; ac am fod Houg i hwylio i Ewropc ymhen wyth nen ddeg diwrnod, iiawnf\vriadcdd Mi-. Collins a min)jau fyned iddi. Cyn gynted ag y dychwetasom adref, dy- wfdais fy mwriad wrth fy meist)'; ni ctteisiodd efe fy ncnu i beidio myned, o hcrwydd (fel y );ybiaf) fod hyuny'n rhoi cyfie iddoroddrr swydd fechan oedd gcn- nyfi nai :ddo, yr h\vn a ddaethai i fyw atto, i'i' hwn ar yr un dy()d y traddodais yr hyn a ymdduicdwyd i mi. oedd rilagluniaeth Dnw yn Hai hynad tuag attaf nag mown amgytchiadau crciH o'm bywyd canys ar yr uu noswaith gwiUodd wyth nen ddeg o for-iadi'on, y rhai oeddynt: yn y carchar, am gyHe, a Uua'r oedd y dyn ieuangc yn cau'r ystat'et!oedd i fynn daliasant et gati gymmeryd yr agoriadau oddi arno, a'L adael i'ei marw a chyn i'r son brawychus ymdaenu yn ddigono!, dHtangodd pump o honynt, mewn badau mor-Iadron, ft;; y tybid, y thai oeddyitt bob amser yn gwibio oddi amgytch. Ar y ISfcd o Dachwedd, 1712, wedi gwncuthur o lionoffy ho!l barottoadau bychah), danfonais fy ngiu'oen- gist i fwrdd y Nostra Senora, yr hoii oedd yn rhwym i Cadiz. Yr oedd y Hong i hwylio y nos honno, yr hon oedd yn yr angitorfa ynghylch tair miiidir o'r dref; Yiighylch saith o'r gloch yn y prydnawn, tra'r ocddwn yn eistedd gyda'm hen gyfaill a'm meistr, (laetli tfcngcyn attaf, a dywedodd fed y bad yn disgwyt wrthyf er vs banner aNNri-, a bod fy nghydymalth Mr. CoHius cisoes vn y Hong. Rhedais i'r ty am swpyn bycham oedd gennyf, cyminerais fy nghennad oddiwrth un neu ddan o'rteulu,ab)ysiaisi'r Hwythfa (quay); ond pan ddacthnm yt.o yr oedd y bad wedi myned, gan adae! gair y byddai i mieu gorddiwcs mewn anghorfa fecban, ynghyloh nuUdu- o'r dref; y1' oedd y tywyUwch yn dcchx'u, rhedais ar hyd glan y mor; a chefaisfelyr oeddwn yn ddychymmygu, olwg ar Y bad yn ebrwydd, gwacddaiscyn ucheled ag y gaUaswn; att.ebascmt hwy- than, a gosodasant fi mewn yn ddiocd; ond prin yr oeddyin wedi myned banner can!!ath oddiwrth y tit-, pan, wrth edrych oddi amgytch am fy nghyfaill Mr. Coitins, gwelais ei eisieu; a.'r pryd hwnnw y gwetais fy nghamsynied, canys yn He myned i'n bad ein hunain, yr hwn a welais yn awr gryn lawer o'j: blaen, yr oeddwn wedi myned i fad a berthynai i ?n o'r mor-tadron. Cynnygais neidio i'r nior, eithr fe'm Huddiwyd gan un o'r gwyr, yr b\vn a roddodd i mi ergyd ar fy mhen, neS oeddwii i tawr yn llwyr annheimladwy; a chefais wedi hynny iddynt hwy fy nghamsynied am un o'u gwyr en I hnnain, yr hwn a ddantbnasid i bryuu ihyw-beth yu y dref.

f nvr.sn v wrApwmATf.ift.…

MARCHNADOEDD.