Skip to main content
Hide Articles List

9 articles on this Page

O'r Onllwyn: Hanes Llo. I

News
Cite
Share

O'r Onllwyn: Hanes Llo. I Byddai yn resyn i hanes y 110 hwn fod heb ei goinodi. Colia rhai o bobl yr On- llwyn o hyd am y Sul v buont heb gig i ginio o'i achos. Nid wyf yn siwr) Mr. Gol., a gawsoch chwi damaid ai peidio'r diwrnod hwnnw. Mac Dafydd, perchen- nog y Uor gyda ni o hyd, ac yn dal wrth ei gilydd yn weddol ar y cyfan. Roodd Dafydd yn adeg bolynl y 110 yn ffermwr, gyda phothau eraill wrth gwrs. Blaon- hertach oedd oi fform, wrth droed y myn- ydd rhwng yr Onllwyn a Chwm Nedd. Ar yr Onllwyn yr oedd Dafydd yn byw, a hynny am fod y lie yn rliv sych iddo i fVIIY ym Mlaenliertaeh. Clywais lawer yn ceisio (Ivfilli betli I tod ystyr Blaenhertach. Mynnai rhai mai BIaenbuarthfach fyddai gywir, at- eraill ar gyfrif unigedd gwyllt y lie mai "Blaen na in mo'i hurtach" oedd. Priii yr wyf yn credu fod y naill na'r Hall o'r tybiau hyn yn gywir. Credaf, pe ehwilid i fewn, y ceid mai Hertach yw enw'r nant feehan a dardd o'r mynydd gerllaw. Y terfyniad "aeh" awgryma hyn i Tyyi-, oi ystyr yw "dwfr," a oheir oi yn ami yn deiTyniad i afonydd. Beth ddywed John Hugh Jones a Die Blaen Nant Cellwen am hyn ? Y maent hwy yn awduitfod ar ystyr geiriau. Yr wyf yn crwydro; ond dyna, rhaid cael tipyn o ragyinadrodd i hanos llo. ltodd gan Dafydd y Ffermwr gaseg goch. a rodd ("n meddwl y hyd o honi. W11 i ddim paham, os nad am ei bod y creadnr hyUaf welodd eieh Ilyga id erioed. N id oedd lawer 0 ddim o'i chwmpas, heblaw oi eharnau, yn awgrymnu y gallai fod yn gaseg, nac yn geffyl ychwaith. Yr oedd ei chlustiau yn liirion, ei llygaid bob amser yn hanner can fel llygaid Dafydd ei hun pan fyddai wedi bod wrth y tap. Roedd ei gwyncb yn hir fel carreg lfildir. Wrth gwrs nid oedd arno lythyrennau na ffigyrrau fel sydd ar y garreg, ond yr oedd yn awgrymn one mile an hour," neu lai na hynny. Yr oedd ei gwddf yn fain a'i'chwarteri fel chwar- teri bnwch. Wel, rhyw hanner bnweh a hanner mwlsvn oedd, a'i chyxneryd wrth ei golwg, felly ond yr oedd gan Dafydd olwg fawr ami. Ond rhaid i ni beidio anghofio r llo. Roedd hi'n gynhaea gwair ar Flaenhortach. Y prif gymeriadau yn y cynhaea oedd Ap Hvwel v Beiliheind, Sion v Gwas. a'r gaseg goch. Gorchymvnasai Dafydd tin horeu i Ap Hywel a Sion gymeryd y gaseg goch a'i rhoi yn y car llusg a chario'r gwair. Rhybuddiwyd hwy drosodd a throsodd i fod yn ofalus o'r gaseg goch. Gan nad heth fyddai ar ol yr oeddynt i ofalu am honno. Hysbysodd y ffermwr hwynt hefyd yr elai i fyny atynt tua ehanol dydd i mofyn y 110 i fynd ag ef i'r lladdwr. Yr oedd gan Dafydd oJwg; fawr eto ar y llo. Taerai na fu erioed y fath lo a hwnnw. Yr oedd fel pethau Dafydd i gyd, ac fel Dafydd ei hunan. o ran hynny, yn anghyffredin. Yr oedd yn awr yn ddydd Gwoner, a disgwvliai llawer o bobl yr Onllwyn am damaid blasus o'r llo i ginio'r Sul dilvnol. Beth bynnag i chwi, yr oedd Ap Hywel wrth hen y gaseg goch yn mynd a Uwyth o wair at y ty. Gwynobai y ty a'r hendai on gilydd, a buarth lied gul rhyngddynt. Ymhen uchaf y beudai yr oedd y porth i'r "cae crug." Yn dod i lawr at v buarth vr oedd ffordd gul a chloddiau itchel o bob ta iddi. Deuai Sion v gwas i'r golwg vmhen isaf y buarth ac Ap Rywel a'r gaseg goch a llwyth o wair i'r golwg yn y pen uchaf yr un pryd. Gyda hyn dyma'r 110 tew, rywsut, wedi torri'r rhaff a chad drws y bendy yn agor, yn dod allan, ac yn awr v dechreuodd y rhamant. Rhag i'r llo ddianc, gadawodd Ap Hywel y gaseg goch yn cvsgu'n drwru, a daeth i gwrdd a'r flo. Heibio iddo yr aeth hwnnw i'r cae crug, ac Ap Hywel ar ei 01. Wedi chware 0 gwmpas y ddas wair dro neu ddau. aeth y no i ben y clawdd a neidiodd oddiyno i gefn v gaseg goch. Deffrodd honno am y tro cyntaf erioed, a chan feddwl yn sicr fod rhywbeth gwaoth na no ar ei chefn, sponciodd i fyny a cliar- lamodd i lawr dros y buarth. Methodd v llo a sefyll ar ei chefn. Aeth ef i lawr vda'r nant fel llucheden. Aeth y gaseg a'r llwvth gwair dros y clawdd i'r cao dan y ty ac i lawr. yn hanner hedfan dros iiwnnw. Yr wvf braidd yn skt po byddai r gaseg goch byw yn awr y geltid gwneud aeroplane o honi. Elai'r llwvth yn llai wrth gwrs fel yr tlai7r gaseg yn ei blaen. Wrth ei bod yn llamu dros y clawdd yng ngwaelod y cae, glynodd y car ar bon y clawdd, ac aeth y gaseg yn ei blaen yn rhvdd a'i chlustiau a'i chynfFon i fyny'n syth. Aethai'r llo erbyn hyn nas gwyddai neb i ba le. Wrth fynd ar ol v gaseg cwrddodd Ap Hywel a Sion y Gwas a Dafvdd yn mynd i fvny i mofyn y llo. Son am ruo Roedd y ffermwr fel storm o fe 111 a tharanau. Daliwyd y gaseg cyn nos, ac wedi ei ohael dan law, aeth i hanner cysgu fel arfer. Methwyd a chael y llo, na son am dano, a Dafydd mewn galar dwys ar ei hol. rn noson, heth bynnag, ymhen pythefnos, deuai dau ddyn ieuainc smart yn eu hoi o garu dros Fynydd v Drum. Lewis ap Gwilym oedd un, a John ap rhywun arall oedd y llall. Pan yn myned trwy'r brwyn mewn un man aethant ar draws rhvwbeth, a dyma swn anarferol. Deallasant ar un- waith fod yno ryw greadur mewn cvlyng- der, a chan eu bo(I N-ii ddau grwt piwr, penderfynasant fynnu gweld pa beth allent wneud i heIpu. Ond beth oedd y creadur "Ci o ryw speshal brid yw e," meddai Lewis ap Gwilym. Mae ef yn awdurdod ar gi. Dyw e ddim yn gi, ond falle 'i fod e'n speshal rhwbath," meddai John. Dere i ni fynd ag e at y Slope." Gafael- odd un yn ei glust a'r Ha!! yn ei gynffon. Yr oed ar fin bod yn stop tap yn v Slope, a deuai Tomos Blaen Nant Melyn allan i'w cyfarfod a galwasant ei sylw at y ci rhyfedd a gawsent ar y mynydd. Look here, my lads," meddai Tomos, rw i wedi bod yn yr Army, a rw i wedi bod ym mhedwar band v byd. Rw i wedi saethu mwy o ddynon nag y'ch chi wedi weld o datws. Nid ei sy gyda chi, ond Ho bach wedi starfo." A dyma bawb yn cofio am y llo colledig, a gyrru am Dafydd i ddod aU&n o'r Slope, Adwaenodd ef ei eiddo ar unwaith, rhoddodd ei ddwylaw am wddf y 110 afradlon a chusanodd ef. 0"t- 110 bach anwyl i," meddai Dafydd; "dere di, ngwas i, mi dy 'na i di'n dew, a mi fynnwn i darned o gig 110 yto." Cymerodd y llo yn ei gol ac aeth ag ef adref a'r dagrau yn ei lygaid. Ni fynnai'r 110 besgi eilwaith, a bu raid gadael iddo dyfu i fyny'n fuwch, neu'n darw, nid wvf yn cofio'n iawn pa nn, Dyna haneis y llo, Mr. Gol. Efallai eich bod wedi ei glywed o'r blaen gan rvwun. BANWEN BYHDDI. [Y mae gennym ryw atgof am yr helynt, ond yr ydym braidd yn sicr fod hanseydd y llo wedi cyineryd eryn laii-ei. o hyfdra ar yr hanes. Gadewch i ni gael banes rhywbeth arall y tro nesaf.—Gol.]

Advertising

Eisteddfod Gadeiriol Cymer,…

Trefforest a'r Cylch. I

Advertising

Adolygiadau. I

I Mardy.

Colofn y Gohebiaethau. i -.-I

Advertising