Skip to main content
Hide Articles List

3 articles on this Page

Dyffryn y Camwy. I

News
Cite
Share

Dyffryn y Camwy. I Hanes y Wiadfa Gymreig, ei dechreu, ei datblygiad a'i dyfodol, a thraethiad ami ymgyrch a thaith i baith Patagonia. Gan LLWYD AP IWAN. RPARHAD.] Mai 31, 1887.-Teithiwyd i'r gogledd al thueddiad ddwyreiniol yn groes i'r ?ltat_ tir a chyrhaeddwyd Curlulatch, mau tebyg iawn i Tagutr. Rhai milltiroedd i'r de yr oedd cadwen fyuyddig redai i'r de-ddwyreiniol, ac o'n blaen gadwen arall redai i'r gogledd-orllew- in. Wedi gadaei Tagutr rhyw ddwy lech nod- wyd llwybr Indiaid yn arwaiu i'r de-ddwyr- einiol, i fan elwid gan Pablo yn Rumungeu. Edrychai yr Indiaid ar y wiad hon fel man rhagorol i hela, heb ond ychydig ddrain a't ddaear heb fod yn dyllog i beryglu y ceffyl- au. Yr oedd yno hefyd ddigon o helwr- iaeth. Ar ol cyrraedd y gwersyll, newidiodd yr ludiaid eu ceffylau ac aethant allan i hela, aeth ein cogydd gyda hwy, ac er syn i ni daeth ag estrys yn 01 gydag ef, yr unig un a ddaliodd yn yr holl daith. Pan yn cychwyn o'r Wiadfa rhoddwyd ar ddeall i ni y gwnai yr Indiaid a'r milwyr ddal digon o helwriaeth, ond fel arall y trodd allan. Yr oedd un allai saethu yn dda, yn abl i ladd mwy o wanacod na'r holl fintai o gyffogwyr gyda'u gilydd, a hyn i raddau mawr am nad oeddynt yn ymegnio i ddal tra yr oedd cig eidion yn y camp. Yn unig, ymdrechent i ddal estrys, a chan fod hwn yn aderyn llygadog a chyfrwys, nis gellid myn- ed yn ddigon agos ato i'w saethu, ac am ei fod yn gryf rhedai ar ol ei daro yn drwm. Y mae dull yr Indiaid felly yn well at ddal yr estrys, a chan fod y cig yn frau, yu fras a blasus, ymegnient i ddal yr aderyn. Mehefin i.—Teithiwyd i'r gogledd-ddwyr- einiol i gyfeiriad y bwlch yn y gadwen fyn- yddig o'n blaen. Yr oedd ansawdd y tir yn gwella wrth ein bod yn myned yn mlaen. Ar ochr ddeheuol y bwlch y mae ffafrle yr Indiaid i wersyllu, sefCumtrungeu U n,,v.aith allan o'r bvdch y mae gwastattir mawr arall o'n blaen, wedi ei dorchi gan gadwen fynyddig godent yn binaclau fel dannedd Ilif. Ar ol teithio saith llech cyr- haeddasom wersyll nodedig Cichach, cyrch- fan yr holl Indiaid yn yr amseroedd gynt. (Ffynon Bwrlwm Lewis Jones.) Ynnyddiau cyntaf y Wladfa daeth rhai o'r gwladfawyr hyd yma i edrych am ffordd i'r Rio Negro. Cydymgyfarfvddsant a Juan Chicichano a'i dylwyth, ac Indiaid eraill oedd wedi ym- gyfarfod i hela guanacod. Dywedai Pablo ei fod yn digwydd bod gyda'r Indiaid ar y pryd, ac mai Indiad o'r enw Uasho oedd eu harweinydd. Meheiin 2.-Aeth y Br. Bell a Pablo i edrych y wlad o gylch, tra yr aeth y gwedd- ill o'r fintai i gyfeiriad mynydd unig o'r enw Sacanana, oedd dair llech oddiwrthyin. Pan yn agos yma gwelwyd geffyl gwyllt oedd yn po,ri yii,ui-iig ar y gwastadedd. Aeth parti oCr lndiaid iamcanu ei ddal. Y maent yn fedrus iawn mewn gwaith o'r fath yma. Plauiwyd i gylchynu y ceffyl, ac yr oeddynt ar fedr ei goralio, ond gan ei fod yn geffyl cryf a buan rhedodd hwynt oddir eu heglau. Yn .ffortunus gwelais y rhedeg, a braidd na chredaf eu bod yn falch iddo ddianc gan obeithio ei ddal maes o law, pan y rhy.dd- heid hwy 0 Va]Qbeta, fel yr oedd pob tebyg- olrwydd y gwneid, er hela ar y gwastadedd- au hyn. Yroedd yno ribyn o iseldirgwas- tad, o chwech i naw troedfedd is-law y gwas- tadedd, ei led wahanai o ganl,llatb i hanner .Cichaqh hyd Sacanana. Yx oedd pridd yr iseldir ;h«Q y-n ogy«ta!l a'r llysiau ,pedd ar:Q«, y n .gjvahanu ^diysrth .) yr hyn weiid ar y gwastattir cyffredinol. Y mae hyn yn nodw«ddol iawn o amryw o wastad dkoedd Patagonaidd, lie y gweUr is- diroedd ond ychydig islaw y yn?o,i(g y smae y gwaddod YQ wahaual, ond yr hyn hefyd dyf ar y gwaddod yn w^t^nol' i'r cyffiniol. I raddau y mae y gwahaniaeth yn Heithder y gwahanpl lefelau yn cyfrif am hyn, ond ym mhpb tebyg y mae llawer o achosiou eraill. 0 gym'dogaeth Sacanana a Gangan y mae Ilwybr yn arwain i Macinchau, lie rhyw bedair taith i'r gogledd oddiyma, a 111311 yr oedd yr Indiaid a meddwl mawr o hono, ac o'r canlyniad lie gwerth ei archwilio, er fod barn Indiad o wlad dda yn gwahanu yn fawr oddiwrth ein barn ni. Y mae Indiaid yn hollol foddlawn ar ffyn- on o ddwfr croew a digon o borfa o'i chylch i'w ceffylau am wythnos lieu ddwy, ac ych- ydig fFynonau heb fod yn rhy bell i symud atynt pan y bydd y borfa yn prinhau a digon o helwriacth yn y fro, dyma i chwi wlad benigamp yn ol safon yr Indiad. GvveJI fyth os bydd y paith oddeutu yn galed o dan draed y ceffylau, yn agored o ddrain a chreigiau, lie y gellid gollwng yr anifail nerth ei heglau, ymollwng i hyrddwynt y rhedeg ac ymgolli ym mrwd yspryd yr ym- lidio. Yr oedd lie felly yn nefoedd ar y ddaear. Nid rhyfedd felly fod yr Indiaid yn edrych ar fras ddyffrynoedd y Cordilleras ond lie- oedd symol iawn. Yr oeddynt y lleoedd iawn i besgi gwartheg, ond ni ellid cllwng y ftrwyn ar war yr-effyi a mynd fel y corwynt, felly yr oedd un o elfenau nefoedd yr Indiad yn absenol yn yr Andes. Yn yr hen amser- oedd y mae yn debyg yr elai rhai o honynt yno i ddala gwartheg gwylltion. Mehefin 3.— Tair llech i'r dwyrain o Saca- nana safem o flaen Gangan, He yr oedd yno lyn hardd a'i lenydd yn wyrdd felyn, ac yr oedd spardyn o'r bryn creigiog yn ei ochel o'r dwyrain. I'r gogledd-ddwyrain yr oedd mynydd unig uchel, safai uwch y gweddill. Yr oedd llwybr Macinchau yn rhedeg i'r gogledd-orllewin i fwlch uchel yn y bryniau amryw lechau oddiyma. Yn ol yr Indiad Caiooheoo y dwfr cyntaf ar y ffordd geir yn Tarook, pum' llech o'r fan hon, ar ol hon daw Chipeecho, naw llech yn nes yn mlaen. Wyth llech y tu hwnt daw Jamangeu, a chwe' llech ym mhelJach wele Ieulimchicay. O'r fan hon i Maiirt v mae saith llech, a phump a hanner i Rinangeu, a saith i Ngelooan, a saith arall cyn cyrhaedd Macin- chau. Yr oedd yr oil yn gwneud cant a thriugain a thri o lechi! taith hir iawn i'w gwneud mewn pedwar diwrnod. Ychydig ffordd o Gangan croesasom sych- lyn, a theithiwyd i lawr y bryniau i'r dwyr- ain. Yr oedd y Br. Bell, Guy a mirnau wedi aros ar ol, a daliodd y nos ni cyn cyr- haedd godrau y bryniau. Er y cyfan daeth- om o hyd i Leon a'i fulod, a thri milwr gyd- ag ef, a Mankel yn arwain madrina o'u blaen. Yr oedd yr Indiad Mankel wedi colli llwybr y rhai oedd ar y blaen o her- wydd diffyg goleu ac wedi myned ar ddis- berod. Pan ddeallasomein bod wedi colli y ffordd penderfynwyd gwersyllu wrth y dwfr cyn- taf, ac yn fuan ar ol hyn daethom o hyd i fl'ynon mewn hafn. Yna daeth i wlawio, ac yr oeddym heb danwydd, ond yr oedd yr holl bynau a'r bwyd gyda ni, ac yr oeddym yn pendroni pa fodd yr ymwnai y gweddill hebddynt, ac nid oeddynt mewn modd i basio noson ystormus. (Pw barhau.) I

Ymosodiad Llofruddiog.I

Mr. Llewelyn Williams, A.S.,…