Skip to main content
Hide Articles List

4 articles on this Page

Advertising

' / /T aith DrM a'r Rhyfe!.…

News
Cite
Share

T aith DrM a'r Rhyfe!. | Taith Dren a'r Rhyfel. Y MAE'r rhyfal trosodd ers wythnos i ddydd Mawrth diweddaf. Dy wedaf hyn ar awdur- dod gwr a fu'n gweithio yn yr ''Admiralti'' ym Marri Doc am bum mlynedd ar hugain ac a drowyd oddiyno am nad oedd gwaith iddo yno 1 mwyach, gan fod y rhyfel trosodd. Yn y tren, y cyfarfum ag ef ond cyn dywedyd yr hanes rhaid dywedyd tipyn am y daith honno. Ni thybiais erioed o'r blaen yr adlowyrchir ey- maint ar holl drooon bywyd mewn tren. Prin fod agwedd ar berthynas y rhyfel hwn a'r tren nad oedd adlewych ohono yn y daith dren honno. Gan fy mod yn byw mown ardal enciliedig yng nghilfaehau'r mynyddoedd nid oedd y rhyfel imi cyn hyn ond fol murmur pell y m6r a glywir ar ambell fin nos yn yr haf ar odre'r Eryri. Y tren cyntaf yr euthum iddo. tren modur ydoedd, a phob toithiwr ynddo y i gweled pob teithiwr arall. Mown un gongl iddo yr oodd dau filwr newydd ddyfod o'r ffrynt yn tynnu aylw atynt eu hunain trwy ganu, a phawb yn llygaid a chlust i gyd mown edmygedd ohon- ynt. Pe canasai rhyw ddau oraill fel hwy, sonnid am Ddinbych a chartrefi eraill i rai tebyg iddynt, ond arwyr oeddynt hwy wedi bod yn y ffrynt, ac am hynny yr oodd dynion a morched mawr a bach mewn ymdrech i dder byn cil-edrychiad oddiwrthynt. Toe pasiodd un ohonynt ddam o blwm i'w gyd-fforddolion wedi ei dynnu, meddai of, o ben ei yagwydd, a dechreuodd of a'i gydfilwr ddiraddio, fel y medr rh",i milwyr wneuthur, y bechgyn hynny na welsant eu ffordd. yn glir hyd yn hyn i wisgo khaki. Chwarddai pawb gyda hwynt am ban yr arabedd hwn. A dyna'r pryd y gwawriodd arnaf fod eisiau mwy o arwriaeth i fod yn foneddwr nag i saethu Ellmyn, ac mai mewn unigolion ac nid mewn tyrfa y trig arwriaeth. Wedi myfyrio ar y peth crodaf ■ erbyn hyn nad all y dyrfa byth fod yn wir ddewr, a chredaf fod hanes o'm plaid, 0, ddyddiau Crist i lawr, heb fynd ymhollaeh, mai yn y lleiafrif yn ddieithriad y trig dqjvrder ac mai creadur gormesol, llwfr, yw tyrfa. Yn y man, daethom heibio carchar milwyr Ellmyliig, a SatOdd y tfen yng ftgolvvg y lie. Cerddai'r carcharorion hyn yn ol a blaen a golwg ddigalon arnynt, yn union fel bechgyn ymhell o dir eu gwlad, a gwnaethant imi feddwl am rai o'm cydnabod yn Westphalia a Ruhleben, hwythau'n unig ymhlith gelynion. Mwynhai'r milwyr yn y tren eu hunain trwy weiddi German Buggerg arnynt o ffenestr y rtrên, a mwynhai'r teithwyr eu hunain, ac aithri. o un neu ddau, yn chwerthin am eu pennau. Bu raid newid tren a daeth cwmni arall, a ? milwyr eraill, i mewn. Cael hwyl yr oeddy milwyr hyn am ben rhyw ynfytyn o woinidog, „i meddynt hwy, a ddywedasai wrthynt na chredai mewn rhyfol. Dyfynnent adnodau a ddyfynasai ef, heb wybod mai adnodau oedd ynt, agilwenthwy'n rot. Eisteddai dynes yn 3 y gongl a deigryn ar ei grudd yn edrych ar y milwyr hyn heb ddywedyd dim, a dynes arall mewn du yn ei chysuro, gan ddywedyd wrthi •v nad oedd cyn waethed arni ag arni hi. Gwyrodd y naill ddynes ataf a dywedodd *'• wrthyf fod ei mab Robert yn Westphalia yn garcharor, ac fod yr olwg unig, hiraethlon, I. oedd ar y carcharorion a welsom yn gwneu- thur iddi feddwl am Robert, ac ychwanegodd, X pe medrai, yr aethai & thamaid cynnes i bob un ohonynt er mwyn Robert. Nid gweled gelynion a wnai hi, ond gweled carcharorion t' yn dioddef fel Robert. Daeth gair i'r tren £4:. fod un carcharor wedi marw'r bore hwnnw, ac wylodd hithau fwyfwy wrth feddwl am f-. Robert. Pa bryd y daw marched i gael llaw X yn llywodraeth y byd ? Edrychwn ni ar yr t Ellmyn fel Ellmyn, edrych mamau'r wlad ar. nynt fel plant i ryw famau; ac felly mamau'r Almaen, hwythau, a'n milwyr ninnau. Nid oedd cymaint cydymdeimlad yn y ddynes mewn du. Yng ngwaelod y mor yr oedd ei mab hi. Ymunodd a'r llynges ar ddechreu'r ? rhyfel,—bachgen Hawn gobeithion, ond erbyn £ hyn yr oedd yng ngwaelod y mor. Er hynny, ? wsai'i fam ras i ddal, be hi, am ei fod yn ? fachgen da, ac wedi marw mewn achos cyf- ? iawn. Eel yna y siaradai, ond taflai olwg anesmwyth bob hyn, a hyn ar y milwyr a ganai ?? ganeuon gwagsaw yn y gongl, a dau o'r tri yn jf,, fwy na hanner meddw. Dywedir, Mr. Gol., ? fod bechgyn ardderchog yn ein byddin, a *? gwn fod, ond gresyn eu bod yn cadw cymaint o'r golwg. Rhaid i mi ddywedyd fy mhrofiad a hwnnw yw fy mod wedi gweled gormod o filwyr mewn doi gogledd o dan arwydd diod i mi godi'm calon rhyw lawer wrth feddwl am danynt yn bwriadu ymladd yr hyn a elwir yn frwydr cyfiawnder a gwareiddiad a Christ- » nogaeth. Daw amser, wedi'r elo'r dwymyn 5 heibio, i Eglwys Crist orfod gwrido wrth ?- feddwl am y dyddiau hyn. ? Safodd y tr6n mewn gorsaf fawr, ail wag- haodd ac ail lanwodd y cerbyd, a daeth dynes a phlentyn i mewn a golwg anghyffredin arnynt, fel rhai anghartrefol yn eu sefyllfa. £ Er mai yn Lloegr yr oeddym, hawdd oedd | > gweled mai Cymry mynyddig oedd y rhai  hyn. Trodd y wraig at ryw wr a eisteddai jjk" mewn congl yn ei hymyl a gofynnodd, mewn £ Saesneg bratiog, am gyfarwyddyd. Er ei syndod, atebodd y gwr hi yn Pymraeg, a <i chyn i'r treln gychwyn allan adroddasai hi ei hanes a hanes ei theulu a hanes ei hardal iddo o benpost i bontan. Dacw dren i mewn ar yr ochr bellaf, a dryssu'r corbydaun agor, a haid o c lanciau'n rhuthro allan ohonynt ac am y yntaf tua'r grisiau. Syllai'r wraig druan mewn syfrdandod arnynt. Edrychodd ar y dyn heb ddywedyd gair, a chwpstiwn yn rhythu o bob migwrn o'i hwyneb. Recruits," ebe yntau mewn atob i'r gofyniad mud. "Wol, syr?" ebe hithau. "Recruit-s- Kitchener's Army," eb yntau. "Diarannwyl (ebe hithau) a dynabedicriwts Troddaty foreh fach a dywedodd Criwts ydi rheina, Annie." Safodd y ddwy i edrych arnynt onid aethant o'r golwg. Be oeddech hi'n ddeyd oedd enw'r dyn oedd hefo nhw, syr ? ebe hi wrth y dyn a eisteddai yn y gongl. Ddeydes i ddim byd," ebe'r dyn. Do," ebe'r wraig, "citsin rhywbeth. 0 Kitch. ener's Army," eb yntau, nid enw'r dyn sydd hefo nhw ydi hwnnw, ond enw'r dyn sy'n eu galw nhw i fyny." "Deudwch chi hynny, syr," ebe hithau, a suddodd iddi'i hun i syn- fyfyrio. Erbyn hyn yr oedd yn ddadl wyllt mewn  congl arall ynghylch Gorfodaeth. Pan oedd y tren ar fin cychwyn dyma ddynes fawr, esgyrnog, i fewn, ac ar ei hoi ddyn bach a baich o datws ar ei gefn. Yr oedd y dyn a'r ddynes yn hollol ddieithr i'w gilydd. Rhodd odd y dyn ei faich ar waelod y cerbyd a gof-vii nodd i mi ei wthio o dan y set a'r moesgarwch hwn Shove these in, willyer ? Shyfiais innau hwy yn ol ei gais, daeth yntau i mewn a dechreuodd lefaru. Sais ydoedd, a bum yn petruso pa un ai yn Gymraeg ynteu yn Saes- neg yr ysgrifennwn ei ymgom, canys rhaid im ei hysgrifennu, gan mai dyma'r peth mwyaf oalonnog ynghylch y rhyfel a glywais eto. Hwyrach mai gwell i mi lynu wrth y Gymraeg or gorfod colli tipyn o fln yr ymgom trwy hynny. Dylwn ddwoyd fod y gwr yn hollol sobr a difrifol ar na wn yn siwr beth oedd ei gwflwr y nos gynt. Mae'n dda fod y rhyfel yma trosodd, yn tydi ? ebe ef. tyd" i 'Rydech chi'n meddwl ei fod trosodd ? ebe finnau. Ydi," meddai, ors wythnos i ddydd Mawrth diweddaf." 0 y mae trosodd felly ? Ydi, rhoddodd y Germans i mown wyth- nos i ddydd Mawrth diweddaf." Rydw i'n gweithio yn yr Admiralti ym Marri Doc ers pum mlynedd ar hugain, ac mi trowyd fi i ffwrdd wythnos i ddydd Mawrth diweddaf am fod y rhyfel trosodd." Bybe ? ebe'r ddynes esgyrnog, Y rhyfel trosodd, ddeydsoch chi ? Ydi, ers wythnos i ddydd Mawrth cli- weddaf, "ebe'r gwr, gan droi ataf fi o hyd. "Mi delais i chweugain yn llechwech y diwrnod o'r I blaen," ebe of ymhellach, i ddyn y tram yn I Fishguard." A ofynasoch ictdo amclano-n ol ? n ebe finnau. Naddo." ebe ef, "gan fod y rhyfel tros- odd." Ddyn ebe'r ddynes esgyrnog, Tydi'r rhyfel ddim trosodd, newydd ddechreu y mae o." Mae o trosodd, mam, ers wythnos i ddydd Mawrth diwoddaf," ebe yntau, cyn sobred a difrifoled a sant. 11 Wel, wel," ebe'r ddynes, dydw i ddim ond creadures anllythrennog. Ond rydwi'n davd wrthych chi ar awdurdod nad ydi'r rhyfel yn ddim ond newydd ddechreu." nad "Ydech chi'n deyd," ebe'r g, "nad ydw i ddim wedi bod yn gweithio yn yr Admiralti ym Marri Doc ers pum mlynedd ar hugain ac fod y llongau i gyd wedi mynd oddiyno ers wythnos i ddydd Mawrth di. weddaf ? Pa longau ? t Llongau'r niwtrals." Pa niwtrals ? I Mae r byd i gyd yn niwtrat yrwan ar 01 I i'r rhyfel fynd drosodd." Bedi'ch enw chi, ddyn, i mi gael anfon yr awdurdod i chi ar ol mynd adref. Rydw i'n deyd wrthych chi mai newydd ddechreu y mae'r rhyfel." Edrychodd y dyn arnaf, winciodd arnaf &'r llygad pellaf oddiwrth y ddynes, er mwyn fy nghael i gydsynio ag ef nad oedd hi'n gall. estynnodd ei fawd ati'n ysgafn, gwyrodd ei ben, a sibrydodd wrthyf mewn cyfrinach "Mae'r rhyfel trosodd, syr, ers wythnos i ddydd Mawrth diweddaf." Gwylltiodd y chwaer esgyrnog ar hyn, cod- odd ar ei thraed a dywedodd, Ddyn rydech chi'n dyrysu neu wedi meddwi." Trodd y g*r ataf, anadlodd yn drwm, chwythodd a'i holl egni i'm cyfeiriad, yna gofynnodd, A gefais i ddiod heddyw'r bore syr fase chi'n deyd ar fy ngwynt i mod i wedi cael peth ? Wel," ebe finnau, weles i mono'ch chi'n cael dim." Debyg iawn," ebe'r dyn wrth y ddynes, mae'r g *r bonheddig yma'n deyd na ches i ddim diod heddyw. Mae'r rhyfel trosodd ers wythnos "—safodd y trên. All change," ebe rhywun, a bu raid gadael y gWr yn ym. balfalu am ei datws. Yn y tren nesaf yr oedd pensaer yn perthyn i'r fyddin, gwr ymadroddus yn gresynnu'n gyfrinachol fod y fath wastraff ac anfoesoldeb yn y fyddin, ac yn fy ochr ddau filwr o Gymry, bechgyn wedi eu magu ar fronnau'r Ysgol Sul. Cefais ymgom hir a hwy, yn ddigon hir i weld pedfai pob milwr fel hwy y buaswn heb bet. ruster yn medru tynnu fy het i bob milwr ar wyneb y ddaear. 0 ran hynny, pedfai pob milwr fel hwy, ni ifuasai angen milwyr o gwbl ar v byd yma.1 I TEITHIWR

I Gorea Cymro, yp ua Oddieaptre…

Advertising