Skip to main content
Hide Articles List

5 articles on this Page

Trem Hi—Beth a wnawn ni P

Gorea Gymro, yr an OddieantreI

Ffetan y Gol.

News
Cite
Share

Ffetan y Gol. Cofied pawb fo'n anfon i'r Ffetan mai dyma'r gair sydd ar ei genau:— Nithio'b GAU A Nythu'f OWIR. I Mr. Beriah Evans a'r Prif Weinidog. I A.t Olygydd Y BRYTHON ANNWYL Syn.Liitli armheg iawn ar ei hyd ydoedd llythyr penagored Mr. Evans at Mr. Asquith yn eich rhifyn diweddaf. Yn ei ail baragraS' cawn ef yn chwarae a, theimladau eich darllenwyr trwy geisio dangos mor dda y mae Cjmru wedi gwneud eisoes ynglyn ag ymrestru, ond lol wrth gwrs yw peth fel hyn pan y mae haid o ganibaliaid fel y Germans yn curo wrth ein drws. Y cwestiwn i'w benderfvnu yw, nid a yw Cymru a'r wlad i gyd wedi gwneud yn dda, ond a ydynt wedi gwn- euthuryn ddigol) da i drechu'r gelyn. Dywed yr awdurdodau rnilwrol--a hwy wyr oreu— nad yw'r wlad wedi gwneud cystal ag y dy- lasai ac oherwydd hyn y cyflwynwyd i'r Senedd fesur o orfodaeth. Addawsom estyn pob cynhorthwy i Ffrainc a Belgium, a'n dyletswydd yw cyflawni'r addewid. Cymer Mr. Evans yn ganiataol nad oes ronyn o wahaniaeth rhwng militariaeth Ger- mani a'r Mesur Gorfod egwan a diniwed a gyflwynwyd i'r Senedd bythefnos yn ol, a gwaith hawdd wedyn yw codi bwganod. Yna coi-idemnia Beelzebub militariaeth (beth bynnag yw hyn) ym Mhrydain, ond nid oes gair o son am y fath anghenfil a fodola yn Ffrainc, Belgium, Rwsia, Japan, Serbia, Itali a Montenegro ac os yw Mr. Evans yn erbyn gwthio Gorfodaeth ar Brydain, ai nid teg casglu ei fod yn cashau'r undeb sydd rhwng y wlad yma a'r cenhedloedd eraill sydd wedi mabwysiadu y cynllun ffiaidd hwn ers blyn- yddoedd ? Pe buasai Mr. Evans yn Brif Weinidog, dywedasai rywbeth fel hyn wrth Ffrainc a Belgium ddeunaw mis yn ol, pan yr erfvnient am ein help Wnawn ni ddim byd a chwi nes y gwnewch i ffwrdd a'ch bydd in orfodol a hynny ar unwaith." Beth fedd- yliai'r byd o'n gwlad wedyn ? Ceisia brofi fel y mae'r Mesur Gorfod yn helpu Germani, ac yna cawn rhyw ffiloreg fel hyn:Pe y ceisiaswn i roi* hajmer cymaint o help llaw i Germani ag a rydd eich Mesur Gorfod chwi iddi, buan iawn y'm teflid yng ngharchar; a haeddaswn hynny wrth wneud. Pell iawn wyf o ddweyd mai amcan neb o bleidwyr y Mesur Gorfod yw helpu Germani." Dyna ddweyd go of nadwy, oni te 1 Cofied Mr. Evans fod dedfryd mewn llys gwladol yn dibynnu lawn cymaint, os nad mwy, ar ganlyniadau gweithred ag ar ei hamcan, a chan ei tod wedi pron w joaanaa ei hun fod canlyniadau'r weithred hon yn ddrwg iawn am ei bod yn helpu Germani, yna, a dilyn ei resymeg ef, y mae pleidwyr y Mesur hwn yn haeddu carchar bob un. Hold on, Mr. Evans, rhag ofn i un o wyr y ddeddf afael yn eich sgrepan cyn hir. Ceir un gwirionedd yn rhywle tua chanol ei lythyr Yr hyn a ofna'r Caisar fwyaf o bopeth yw unoliaeth ei wrthwynebwyr." Gwir bob gair; ond prin y medraf gredu mai'r un un a ysgrifennodd weddill y llythyr. Yrwan, os mai "yn undeb preswylwyr Prydain y gorwedd eu nerth," ai nid gwell i Mr. Evans fuasai syrthio i mewn a barn y Llywodraeth—conscientious objection neu beid io-yn hytrach na rhedeg i'r wasg i bardduo dyn can mil cymhwysach a mwy gwladgar nag ef ei hun ? Ond yn wir i chwi, erbyn chwilio, dyma wirionedd arall yn ei lythyr "Rhoddasai'r Caisar yn rhwydd hyd yn banner ei deyrnas pe medrai greu rhwyg ymhlith Prydain a'i Chynghreiriaid, neu pe gallai rannu Prydain yn ddwy." Gallaf finnau ddweyd, fel y dywedodd Mr. Evans am bleidwyr y Mesur Gorfod, mai "pell wyf o ddweyd mai ei amcan" yw rhwygo'r wlad, onite buaswn yn dweyd fod Mr. Evans a'i lygad ar yhvw sgrag o Germani; ond amcan neu beidio, un o ganlyniadau llythyr tebyg i'w lythyr ef yw rhwygo gwlad. Tua, diwedd ei lythyr, cyfeiria Mr. Evans at rai o'r addewidion pendant a dorrwyd gan Mr. Asquith. Dyma uii Na ddefn- yddid mo'r Cofrestriad Cenedlaethol a wnaed ym mis Awst diweddaf at amcanion gorfodol. Torrir yr addewid hon gan y Mesur Gorfod." Ni ddywedodd Mr. Asquith ddim mor bendant. a rhaid fod Mr. Evans « i yn dyi'ysu'n fawr. Ar y 5ed o Orfiennaf, ar ail ddarlleniad y Mesur Cofrestru, gofynnodd Mr. Percy Alden i'r Prif Weinidog "If he could assure the House, with respect to the National Registration Bill. that no such action as the introduction of forced labour or conscription was in contemplation by the Government"; ac afcebodd Mr. Asquith No such action as is referred o in th" question is contemplated." Nid oedd ym mwriad Mr. Asquith, felly, ddechreu Gor- ffennaf, i ddefnyddio'r Cofrestriad at. amcan- ion gorfodol a rheswm da paham, nid oedd pwnc Gorfodaeth wedi cael sylw y Cabinet y pryd hynny. Mae hyn. foily, yn holloy wahanol i addo'n bendant na ddefnyddid e Cofrestriad at ameanion gorfodol. B wr tro ar fyd er hynny, newidiodd yr am iadau ac un tro pwysig ydoedd i Mr. Asquit newid ei farn ar bwnc Gorfodaeth, ond ni thorrodd y Prif Weinidog ei addewid. Wrth drin yr ail addewid, sef na cheisia'r Prif Weinidog osod gorfodaeth filwrol ar y deyrnas heb gydsyniad cyffredinoi, dywed Mr. Evans fod pedwar aelod o'r Weinydd- iaeth wedi ymddiswyddo ohemydd dwyn ohonynt y Mesur i mewn." Ond un yn unig, Syr John Simon, a wrthwynebai'r Mesur, ac ymddiswyddodd y tri arall—Mri. Henderson, Roberts a Brace—nid a.m eu bod yn groes i'r Mesur (yn wir, mae'r tri yn gefriogwyr selog o hono) ond yn hytrach am fod yr Undebau Llafur wedi pleidleisio yM erbyn y Mesur pari oedd yn agos i hanner eu haelodaxi yn y fyddin eisoes. Gwelir felly mai un yn unig a rwystrodd unfrydedd hollol yn y Weinydd- iaeth, a deellir ar unwaith pa mor annheg yw'r haeriad hwn eto o eiddo Mr. Evans. Dyma r addewid arall y sonnir amdani gan Mr. Evans Ar y goreu, nen' gwaeth- af, nid oedd eich addewid i'r gwyr priod yn dod i rym nes y profid nad oedd mwyafrif mawr bechgyn. ieuainc y deyrnas cyrnwys i'r Fyddin wedi cyrmyg eu gwasanaeth. Ni phrofwyd hynny eto. Nid yw ffigyrau. Arglwydd Derby yn pl'ofi dim o'r fath beth." Nid son am fwyafrif mawr bechgyn ieu. ainc wnaeth y Prif Weinidog, ond am y nifer mawr oedd heb gynnyg eu gwasanaethl gan v gwyddai Mr. Asquith y:n dda fod ri-iwvafrif y bechgyn wedi ymrestru. Os nad yw ffigyrau Arglwydd Derby yn profi fod llawer iawn o fechgyn heb ymuno, beth sydd yn cyfrif am y ffaith fod miloedd lawer wedi ymrestru er pan ail-agorwyd v group system bythefnos yn ol ? A chymryd hyn i ystyr- iaeth, l'haid fod ffigyrau Arglwydd Derby vit rhywbeth mwy na damcaniaeth. Dyma ddyfyniad arall o lith Mr. Evans "Dywed eich cefnogwyr ina-i rhaid a osodwyd arnoch am addo ohonoch yn eich byrbwylldra y gorfodid mwyafrif mawr (dyna hi eto !) bechgyn ieuainc y deyrnas i ymuno a'r Fyddin cyn galw ohonoch ar v gwyr priod. Yn awr, Mr. Asquith. gwyddoch mai ar eich cyfrifoldeb eich hun, ae heb ymgynghori a'r Cabinet, y gwuaethoch yr ymrwymiad hwn." Ni waeth gen' i beth a ddywed rhai o gefnog- wyr y Prif Weinidog it-in y rhaid a osodwyd arno, ond dyma'r hyn a ddywedodd Mr. Asquith ei hun yn Nhy'r Cyffredin nos Fercher, y 5ed o'r mis hwn "It is no exaggeration to say—it is a fact. and I am not speaking lightly or inadvisedly, it the literal and simple truth to say that if an assurance of that kind had not been given there was a serious danger of the whole- campaign breaking down. Where should we have been then ? I never thought—perhaps I was too sanguine—I never thought, as I told the House at the time, that the contingency would ever be realised. I hoped and believed that it would not, but I had to face the fact, and, anxious as I was—and as everyone of us was—those who were in favour of compulsion as much as those who were against it—that Lord Derby's campaign should be a success, I thought—and if I had to confront the same situation again I should take precisely the same course—I thought it my bounden duty to give that assurance. May I add that I certainly conceived myself to he speaking ivhen I used that language within the limits and upon the liites of the general policy which had been agreed upon by the Cabinet. and after I had spoken-I am bound to add this-I received neither then nor subsequently any sign of protest or remonstrance." Dyna i chwi ddyn gonest yn siarad o eigion ei galon, ac etc. wele Beriali Gwynfe Evans cystal a'i alw'n Judas. Gwell gennyf fi o lawer yr hyn a ddywedodd Syr John Simon amdano y noson or blaen— I do not need any lecture as to the honour of the Prime Minister of England What- ever be the reason for my attitude, it does not proceed because I have any doubt as to the honour and good faith of my right hon. friend. Beth, tybed, a fydd gan Beriah Gwynfe Evans i'w ddweyd wrth Arglwydd Kitchener a Mr. Lloyd George ? Carwn ei atgoffa fod y ddau yn ddynion fEyrnig iawn !—Yn wir iawn,. New Forest, A.E.R. 15fed lonawr, 1916. Hafesp a'r Green. I; At Olygydd Y BRYTHON I ANNWYL Syu,-Byddaf yn cael llawer o bleser wrth ddarllen hanes eich gwib-deithiau trwy Gymru annwyl. Teimlaf fod darllen eich profiadau a'ch myfyrdodau yn fendithiol ac yn ddiddan ryfeddol. Yr oedd eich llith yr wythnos ddiweddaf yn neilltuol felly, lle'r oeddych yn son am Green y Bala. Wrth ei ddarllen, methwn beidio I meddwl am englyn Dewi Hafesp i'r tren at y Green. Yd- ych chwi'n gwybod amdano, tybed ? Byddaf bron meddwl weithiau eich bod yn gwybod popeth am Gymru a Chymraeg gwerth ei wybod. Yr oedd yn un o'r englynion di- weddaf a gyfansoddodd Dewi druan, pan oedd yn ei gystudd olaf yn Nhloty'r Bala yntau ar y pryd yn edrych drwy ffenestr y glaf-ystafell ac yn eu gweld yn prysur gario daear o'r cutting gerllaw i ffurfio'r ffordd haearn ar hyd y Green. Pan aeth ceidwad y tloty (yntau hefyd yn fardd gwych, y diwedd ar Wtheyrn)—i fyny i edrych am Dewi prynhawn y dydd y cyfansoddodd yr englyn, Gwrando," meddai Dewi, o ganol ei nychtod a'i wendid— Y march tan, er mor wych y tynna,—nid Yw'n ol o ladrata— Lluniodd hwn i ddwyn llain dda 0 groen bol Green y Bala. 37 Fell St., Liverpool J. JONES I Mon, Mon i mi, I At Olygydd Y BRYTHON ANNWYL SYR,—Byddaf yn cael hwyl iawn I wrth ddarllen Y BRYTHON bob dyd d Tau < Ili tlioc,,dd o Diolch yn fawr i chwi am. y lhthoedd o Lygad y Wawr." Pam nad alfi merlyn Y BRYTHON i Sir Fon ambell dro i adrodd dipyn am ei thirionweh wrth ei meibion sy'n alltud yma ers misoedd Mae yma gannoedd lawer o ferlod yn wyllt fel defaid y Berwyn, a phan fvdd angen un arnoch, anfonwch air, a chewch un efo'r post cyntaf ? Diolch yn fawr am Y BRYTHON a'i Gymraeg pur, am Lygad y Wawt," a hanes castiau ,r morl-AN,ir iawn, AM/TUD L.LUNDAi?. f i

Advertising

ITrem ll-Heddwch a Rhyddid.'