Skip to main content
Hide Articles List

13 articles on this Page

HENAINT AXAMSEHOL.

Y SRWGNACUWU EISTEDDFODOL.

"BLWYDDYN NEWYDD DDA."

.LLON-ANNERCH

BRYNIAU CYMRU.

Y BWTHYN CLYD.

F F Y D D.

i EIN HAMGUEDDFA LENYDDOL.

GUTYN PJSRIS.

Advertising

HYNAFIAETHAU PLWYFOL MON.

News
Cite
Share

HYNAFIAETHAU PLWYFOL MON. IX. TAL Y BONT. Nis gellir cael hysbysrwydd digonol i ddyweud pa un a oedd y lie hwn yn dref- lan, neu faesdref yn ymddibynol ar drefiiam arall, fel y mae yn digwydd gyda llawer ereill. Yr oedd yn feddiannol ar amryw etifeddiaethau teuluol o enwogrwydd. Yn flaenorol yr oedd yn cyfanneddn yma deulu gan y Griffith, hiliogaeth o Edmund, ail fab trwy ail briodas i William Vaughan, mewn modd arall Griffith o'r Penrhyn, a llywodraethwr Caernarfon. Nid yw yn awr ond fferam fechan pur ffrwythlawn mewn gwenith, gwasarn, a phorfa. Nis gallai ein hanesydd ganfod yr un crybwyll- iad lleiaf yn cael ei wnead o'r dreflan hon, naill ai yn llyfr y brenin na'r esgob. Hyn,pa fodd bynag,nid ywbrawf o bwys fod y dreiian yn flaenorol yn eiddo i dreflan arall; er hyny, oherwydd yr amgylchiadau hyn, y freinlen ganlynoksydd brawf i un- rhyw un a amheuo yn ei chylch, fod hon yn dreflan ei hun, yn eiddo i'r brenin — Llewelyn Dew ap Griffith a rhydd- ddeiliad i ein Harglwydd Frenin, o dref- lan Tal y Bont yn nghwmmwd Men li, yn sir Fon, &c., yr wyf yn rhoddi yn fy ewyllys i William ap Griffith ap Gwylym o Gwredog, fy holl dyddynod, tiroedd, a thiroedd ardrethol, &c., pa rai oedd yn fy meddiant, &c., yn nhreflan Tal y Bont, yn nghyda, phob peth perthynol iddynt, i'w cyniiai, &c., gan yr rhagddywededig WiUiam,a'i aerod, a'u penodwyr dros byth. Rhoddwyd yn Penmynydd, ar y dydd a'r flwyddyn rhagddywededig 2-3ain. Harri vr." YlVINEILLDUAilTH YN MHLWYF LLANGEINWEN. Y mae yii y plwyfhwn ddau gapel Ymneill- duol, un gan y Methodistiaid Calfinaidd, a'r llall gan yr Annibynwyr. Dechreuodd y Methodistiaid eu hachos oddeutu y flwyddyn 1.765, trwy gynnal cyfarfodydd gweddio o dy i dy, a'r rhai cymhwysaf o'r brodyr oedd yn blaenori ynddynt; a'r tai y mynychid hwynt ar cyfarfodydd hyn oeddynt y Quirt, Chwarela, Taicochion, &c. Bu yr achos yn y dull hwn yn an- sefycllo.g fel y babell yn yr anialwch gynt, yn cael ei symmud o'r naill drigfan i'r llall am dros ddeugain mlynedd; ac yn nghorph yr yspaid yma o amser, cyfarfu a llawer o drallodion a phrofedigaethlu chwerwon. Etto, wedi'r cwbl, dal i weddio a chadw seiat, &c., yr oedd y ffyddloniaid yn barhaus, a mynych y breintiwyd hwy a gwrando ar rai o'r doniau ardderchocaf a gafoddCymruerioed,megysRowlands,Llan- geitho; D. Morris; Jones, Llangan; Lloyd, Henllan, ac ereill. Yn y flwyddyn 1784,. ymadawodd un o'r ffyddloniaid hyn, sef, John Owens, Quirt, i fyw i Bias Llaii- gwyfan, Aberffraw; ond cyn pen y flwyddyn yr oedd Rhagluniaeth wedi trefnu i lanw ei le un Owen Jones, o Bodhelen yn Lleyn. Yr oedd y gwr da hwn yn swyddog eglwysig ac o feddwl ymroddgar, a theimlid colled dirfawr ar ei ol yn y lie hwnw. Etto, yr hyn fu yn golled i Leyn, a fu yn ennill i Ddwyran Mon. Wedi i Owen Jones ymsefydlu yn y Quirt, ym- y roddodd i wasanaethu yr efengyl, ac nid ymfoddlonodd hyd nes y cafodd gapel yn yr ardal; a thrwy ei ymroddiad a'i 881 ef yr adeiladwyd y capel cyntaf yn Dwyran, yn y flwyddyn 1813. Am hanes pellach, gwel Hanes Methodistiaid Cymru," gan y Parch. J. Hughes, Liverpool. Yn agos i'r capel hwn, y mae palasdy bychan a adeiladwyd gan ein cydwladwr enwog Hugh Owen, Ysw., Llundain, i'w fam,Mrs Owen, Voel, yn lie i orphwys yn ei hen- ftint; a Gorphwysfa y gelwir y lie hyd y dydd heddyw. Dechreuodd yr Annibynwyr eu hachos oddeutu pum' mlynedd ar hugain yn 01, trwy gynnal cyfarfodydd gweddio ac Ysgol Sabbothol, &c., mewn ty yn y Folgraig; ac yn mhen ychydig flynyddoedd adeilad- wyd capel Salem yn Dwyran. SEFYLLFA ADDYSG YN Y PLYWYF. Dywed y "Reports of the Commission- ers of Inquriy into the state of Education in Wales, 1847," fel hyn The parish of Uangeimwen is on the south cost of Anglesea. It contains, with four neighbouring parishes, a population of 2,569. The employment of this neighbour- hood is entirely agricultural. None of the inhabitants are above the rank of small farmers. Of the five parishes, Llan- geinwen alone contains a school of any description. It is the following Liangeinwen Church School.—A school for boys and girls, taught by a. master in a small schoolroom, built for the purpose. Number of girls, 33; of boys, 63. Number employed as monitors, 5. Subjects taught—reading, writing, arithmetic, and geography. Fees, Id a week from all but 6 children, who are taught free. I examined this school November 2nd. Sixty-seven oliildren were presei t. None of these were able to read with ease* Of 9 who were learningthe Church Cutechism, none could repeat it perfectly, and none could answer questions from the Old Testament, &c." Braidd y mae yn angenrheidiol dywead fod y gosodiad diweddaf o eiddo dirprwy- wyr ei Mawrhydi yn anghywir, sef, nad oedd yr un o'r plant yn gallu atteb gofyn- iadau o'r Hen Destament, a hyny mor ddiweddar a 29 o flynyddoedd yn ol. Barned y plwyfolion. Ond aid dyma yr unig engraifft a ellir ei nodi i ddangos yr archollion a dderbyniodd ein cenedl ni oddiwrth Frad y llyfrau gleision." Sefydlwyd yr ysgol rag-grybwylledig gan y Parch. W. Wynn Williams, ein parchus rector, yn y flwyddyn 1836. Mesura 30 llath wrth 15 troedfedd. Yr Ysgol Frytanaidd a sefydlwyd oddeutu y flwyddyn 1847. Mesura 50 llath wrth 25 troedfedd. Y mae y ddwy ysgol yn awr yn eiddo Y Bwrdd." (I'w barhau.)

_._._--__--BANGOR.

------M--CAERNARFON.