Skip to main content
Hide Articles List

8 articles on this Page

..-..---e-----TRO YN Y GOGLEDD.

Y TY CROES-CARTREF IEUAX GWYNEDD,

News
Cite
Share

Y TY CROES-CARTREF IEUAX GWYNEDD, y dyn; hunan-wnieuithuredig,. y pregethwr ar gw:ainidog ffyddlawn, y d'irwestwr ta-nllyd, y •gwladganvr enwog;. y batrdd' ooeth ac aruchel, a'r lienor" 11a,funis. Nid yma. y ganwyd! letraii. ond yn MrynityTnoriadv ffermxiy fcychan -ar y ddiehau gerilaw gorsaf Drwsy- nànt; a, hyny a,r Medi 5ed, 1820. Yn 1824. .synxudadd y teulu i'r tv hwn yr ydym, yin cad yr anrhydiedd 01 sylhi arno. Ym;a y treul- iorid leuan Gwynieddi yr 16 miynedd nesaf 0',] oes;. Y n: "athrofa aelwyd1" y bwthyn dinod ivww. dan ofal ei fain Catherine; Jones, y tc-mvyd syilfaen i urn a'r bywyd&u mwyaf arwr- ol. hUllilnraberthol, ac athrylith'gar, yn hanes e-awogiow Cymru; ac yr oeddi y maen cla It ei osodi air fwa pant ei oSs ardderchog erbyn C hwef ror 2 3 aim, 1852. F elly y r oedti yn marw cyni cyrhaiBdiiJIei 32 mjwvdd oed. Dy iai y Debteoibarthi -fod.yn faith iddi gael M'awer o'i wasamaeth, ac mair ganddsi hi y raae "man fechani ei fedd," sef yn mymvent y Groeswew. llet y ,ma« c»fgolofn, odidbg wedfi 6 chodi i walrcbad ei Iweh" a'r hrf-a-thoddiaid) cmilynoi o waith Hiraethog yn gerfiedig ami:— <CY golofni yma, gyho-eddai haeddiant leuan; Gwytniedd, i'm wlad: fu'n ogoniant; H,3Jui oedd i'wi genedil, miloedd a gwynanty AMU nos o'i goJH;, tevvi TIlis gallant Llanwoddi swydd .ILenyddi a sant,—sa'i WeithåaiU I Ef i'r ol-oesau yn ddirfaiwr I e,s,i,ain,t Ysgrifamwyd un, a'r Cofiantau goren yn yr iaifbh ididlo gan y diwedldàr Robert Oliver, Rees, Dolgella-u ondi mae yn ofid na roddodd y gemedl y derbyniad deilyngai i'r .gyfrol. Erbyni hyn y rnaie allan o argraff, nidi am ei bod wiedfi, ei lhvyr brynu, and am ir cyhoeddwT orfodl gwerthu canoeddi 01 §}:*pia,u ohoni yni bapyr lapio!, am ychydig gain:ioga,u, i wnleydl lie i lyfrau nen^ydjdion. Erbyn hyn, y maa y gwdadlgarvvr pybyr, a; chymwyna,swr dihafal ed geinedil; yn y dyddiau ixyn, Proff. O. M. Edwards. M.A., Rhyd- ycheis a Llanuvvchllyn,, wedi cyhoeddi "ByAvyd lexian Gwyneddi, Gauddo Ef ei "'B}C\\Td Ie'Ua,n G\\lytn2d:dl, Ganddb .Ef ei" Hun," am 6ch. Dylaii pob Cymro ieiianc ei fojdki A diaul y bydd iddo godi bl ys am' y eyfroil fa vvr nas gell ir c ael! gafael a mi ond) ym ail Jaw, a hyny aimi bris uchel. Bydidi yn diemitasiwii i gasglu tywys o'r na1.U a'r lla.lL i'r Llitb horn. "Pani,tu,a, chwiech, nilws dd oed," medd eifei Y"¡J¡ ei Hanes ei Human, "gosodwyd fi mewnJ ysgal ddydddoil yn y Brithdir, lie y dysgais yn two .l<!ar!len Saiesrueg." Yfai wybodaeth M dwfr. Omdi ychydig lyfraui oedd yn y Ty Crowes. Dyma gynwys y llyfrgeil*: "Tri "Bat-bl, LI yf r Hyrnnaui (Grawtnsypiaui Canaan), Taith y P ererin, Llyfr y Tri Adierjin (Morgan Llttydi), Ffynonan yr iachawdwriaeth (Mr Jcmes, Pwllheli), dan rifyn o ben D'rysorfa Mr Charles, amryw bregetbau, decbreu neiin ddiu-edd y rhai oeddl vni gyffredin ar goll, ych^iig1 o fan <lra.ethodau ere ill. y:r Ysgerbwd Aroiimidd, a'r Barddt Cwsg." Gwell 'quali- ty* na 'quantity.' Gwnaa; i fyny aim; ddodi ei Ivirgell dirvvy1 fenthy,ca. Yr oeddl Evan Jotnes, y tad, yn erbyn i leuiamt "fOiOO\rOi gydai'jI ¡ l/trau"; ond1 yr oeddl,etll fam, yn fwy nai boddL lots, canys ea huchelga,is hi oiedd i "E'vain bach foid yn bregethwr. Efer oeddl yn dudb sypynau y "Dysgedyddf' o'r Snyddfa yn Not., gjej.ia.ui i''r Brithdir, ac niidl oeddl ei .fam byth TO ed ddiysgwyl adref yn gynar "mosw&dth y am y gwyddai y byddai yn hwyta ei gynwys ar y ffOlrclliL Adrodidia:i beiv odiau o'r Beibl yni yr Ysgol Sul pan yn chwechj oedl C'afodds 3 phiendll o',i wa,ith er cof ami gymydbg trancedig,, ac un ar y Sabbath, ymddlangos yn y "Dysgedydd," pan naid"oed)d' ef ond 10 mlwyddi oed. Daaiu fod y Parch. Cadwaladr Jones, yr "Hen Olyg- ydd, yn gweled rhyw addewid ynddynt, er f,od yr awdwr ei human pan mewn oedrani addfotachi, yn cyfaddef eu bod yn "ddiigon liylJion i ddychrynu crocodiles." Bu mewn ysgolion yn y Brithdir, Llan- I fac)3,reth, a Dolgellau "yn awr ac yn y man" Wedi hyny, cyinerodd bancwr o'r dref, [ pefrcbep y.Ty Croe.s, ef I'w wasajntafeth. Ondi, j fet y svlwa ei gofiaintydd edknygol, "yr oieddl i Evan Jones, yn y Fronwnion, mewn lie, ac isid yn ei le." Yradieg hon daeth i gydnabyddiaeth a phrif fedbion yr a,w?!en yn y diref yn Nghymj- deichas y Cymnei,gyddSion, yr honi a gynelid Nhy y CoifiantyddS—imegys Llewelyn Idris, Bardid Meirioo, Gwilyrn Cawrdaf. y Parch. CadwaJadT Jones, leuan Awist, Meur- ig Ebrill, Dewii, Wndon,, IdSrisyn, Bardd1 Mawddaich, Gwdlymi Aran, Evan Evans) (Llangollen). Dewd, Wnion fu ei athraw j baj'dd'oL Yn 1836, diechreuoddi gyatadHu. Pan yni Ysgol Llanfachreth, cafodldl gyniyg ei ddwyn i fynyi yn offedriad, ondl ni fynai ei fam. Yr un flwyddyn cychwynodd Ysgol Ddydd- iai yni y Brithdir, ond ni chafbdd gefnogaeth. j Yr un, pryd, hefyd, yr oeddi yn Hythyr,-gludi-I ydidi il R. Richards, Ysw., Caerynweh, o'r ¡ Bout Newydd, lie yr 3Ji y "Mail Car" heibio i Ddolgtellau, a de,chreuodd hoffi y d'dibdj feddwol. Adieg priodas R. W. Vaughan, Ysw., Aer Nannau, a Miss Lloyd, o Ragget, yr. oeddl yn un a'r rhai ai ymgystadleuent | fKewn plethu llawryfon eir a«nrhyd(eddb y par ieuanc. Yr oeddi ei awem barod1 yn drwydd- ed i wleddoedd y gwreng a'r bonedd, ac uchelwyldau y Cymeithasaui Cyfeallgar; a'r ddiod, fel rheol, fyddfaa. y tail Kudblus. 1r Nefoeddl, ac nidi iddici ei hum, nai gylfeill,io,n, yr oedd i ddiolcht am wairedligaeth brydlom ou rhag dibvni ddnvstr yn y cyfeiriad1 hyny. Ar y iafed o Ragfysr, 1836, ymunodd1 gyda'r cyntaf a Ghymdeithas. Ddirwestol y Brithdiir. Daeth i feddwl yn fwy difrifol am grefydd, a buasai yn ddiai genym pe gallem roddi bys -nreu dtrotedl air y llanierch fu iddo byth yt1 ,gyseg.redfig, y dechreuodd (fel y cydneb- yddi ei husnan) "ymddfwyn fel creadur rhes- ymol, trw\' syithaa i iawr ar ea Itniau i aihv ar enw yr ArgÜ \\nydiå," Yr oedd: v D ad* D .Twesftol1 hiwufAV yn d n ad '1. Ymiinodldi dros 3,000 a D r vn; i ,-n. «>! cal'nc^ioini Ieuan, VT b "v. 1 ;,f eli licit ailu- oeddi areata: o'i ac awenyddol at yr aclios. Yrna dyf^nwm yo llythyrencil baragraff o r Cafiant, .sydd yn engraifft. -dd'a a allui R. 0, Rees. i wnevd "wordS-picturey' a buasai yn an- mihosibl i neb ond llygadrdystei dymv: "Er ei fod yr ietiangaf o boll fedbion yr A wen oedd can Ddirwest y piy d bun yn &i b vn. y Cíkh h-wm, nid1 reddemyn- AM ni«B V 1 mwy CT tain barddisnol a dirwestol n I >\ ut, rmc a genid gyda mwy o 'hivrvil' na'r eiddo ei. A gawn: 111 w-ahodd y darllenydd. i ddyfod. ar adenydd dvchymyg yma i Dod'lgeiSau ax yr Uchelwyl gyntaf gjnfiad'wy, Mmfrth y 27am1, 1837 ? Mae hold ddi.r\vestw\ r y u?h wedd dyfod yn lluoedti' banerog 1 r chef. Mae y dref 011 yn oddadth gatnt v tan di.rwes-col. Dyma o d(;vy i daii? mil a feibian a mercbed brwdfrydig Dirwesfc yn un gasgorddl.u trefnus yn amgylchui y 'gareg feircl-i" ar y 'stryd: fawr/ ac yn cyd- ganu. cyn i un '0 wroniaid d^rwe'Stol Cymru esgY111 airnd dHv gwefreiddio ag araeth dryd'anc. OiL Maient yn can.u y cydgan—• 'Cydganwn, oil am Ddirwest! Dirwest!! Dirwest!! Cydganwn, oil am Ddirwest, etc. ac, 'Ca.wnt garni; Haleldwiia, Cynbahir,etc.; Adseinio per Hosanna, Cyn bo bir. etc.; Llais Dirwest wedi darfod Mewn canmoii am y cymod; Pa brycll gwiawiria'r diwrnod ? Cyn bo hir, etc.; "Mae. £ hwyF y dorf vn angerdctel, ondd vw ? Ha,!—glywch chwi yr 'Hen Gadier' a'r bryn>- iau amgydchynoi—hen ddirwestwyr trwyadl, vfwyr dwfr glan y Nefoedd, erioed-a glywch chwi eu badsain lion o ucbeil floedd cydgan y dorf— •DLrvre.sit!—Dirwest! !— Cydganiwn—oil—ana—Ddirwest. V "Maei tani y gedriaiu yn tanio ysbrydbeddi v cantorion oil. llbyw go,elcerth 0 foldanti ydi\w i Ddirwest a'r Duw a'i rhoes. A wel- wchi chwi y bachgeni acw gyferbyn a :nd., yn 'front' y cylch. malw:rt:'ddûg:y bachgem tal, teneu, llwyd a, llym ei wedd acw? Maie. ei wisg lwydl, wiedig. ddodiaddd, yn bradycbu tlodii ei gartref—bet frethyni is el. henafoi, ar ed beni; cot ffwstiani llwyd, aÏ 'ivai,.st' i fyny brom at, el gesedldaiu; a'i 'flap"' ben-ffaswn o'r tu ol yni Rawer rhy fyr i gyrbaedidJ ei amcan, a'i ardkiyrnau rnednion, esgy:mog, yn ym-estyn fodfeddi allan 0'1 ilewdts; ei browsers cor- deroy' mor g- ca ac a welwch çhwi ofai tyner eii fam am y gweddill o'i, goiesaui ytni. y 'gaiters' uchel oir un defnydd, a! wnant i fyny am gwtogrwydd y ;t rowser.s' ? Chwi welwch brofion rhy eglur i'r dillad acw gael eu gwneyd. iddb flynvddiau-ym ol. Ond a, wel- wch chwi y pa,r llygaidi alcii,, sydd: dan, yr het, syddl, fed ser y ffurfajfen, yn goleuo a gloewi ei holi wyneibpryd? Fel y mae edi ysbryTd byw yn trydlanui ei. holl gorff! Onâdl ydych yn tedndo y, rhaidi fodl yn) y llanc hyniod acw rywbeitb nad! yw allanalion ei wi.sg a,'i wiedd yinj gwneydi un math 0! gyliawnder ag, ef O-es, y mae un o ysbrydbiedd etholedagt y Nef yn y bachgen acw. "Evan Tycroesi y .geilw y cyffredin ef; ond;, fel trwv ryw ym- deamladl profFwydol o ddlyfodol diysgledriach o'i flaien,, meiddda alwi ei hun yn Teuan Gwynf- teddl' Efe ydyw awdwr y gedriau a welwn yn gw^efreiddioi ysb.rydoedd y dorf fawr mor angerddloil, ac v mae caniad y dOlrf. 01 honynt yn ei wefreid.Ho yntau i'r ystumiau dyeithriol acw g¡yda/r don. Mor hunanfoddbaol a, thorsyth ydywi ei olwg 1 Gallem dybied mai efe, 0'1' holl wroniaid! enwog syddi yma, ydyw gwron mawr y dydd. Mor naturiol, mar faddeuol. Otniidet ? ydyw i fachgen mor ieu- anc deirnlo yn hunanol-yn hunanol nodedig -wrth weied cynyrchaom ei a wen yn rhoddi y fatb wledd. feddylial—ym creui yl fath frwd- frydeddl pur ynl ysbrydoeddi torf mOir fawr ac mor oJeuedig a, hon Onii theinilech yn foddlon i boil fechgynos: chwyddedig Cymru dleimlo mor hunanol. ac ymddangos mor dorsyth, ag yntau—ar yr un telerau ?" D erbyni wydl leuan yn aelod ynr Medi, 1837, a buan y mynfai rhai ididlo dd'echr u pregethu; and lereill a"i cyf.Tifen)t yn rhyw "haner pan," y!n "moedra gyda llyfrau a phrydyddlU' a, "'diogyni diles," ac "un na ddeuai dim byth o hono," ac ni rhia,foiddi ei achos: ddod o flaeni yr fglwys o gwbl. Deng- ys y tabled aJ welais yn crogi ar fur y Capel Annibynol ynoi ryw1 dro eu bod wedi newdd eUl barn wedi hyny, and yn rhy ddtiweddar. Ondl yr oeddi da.tl1 beth yn cyfrdf am y gw rth- I el odiad: Yr oeddl Tenan yn entfvog: fel dych- aTIlwr pob tro trwstanJ Oi eiddioi ei gymydogdon; ac yr oedd eii fam wedi bod ar encdl o'r egr Iwys; am flynyddlau, ac yn cyrchu, naw: milldir o ffordd. i Lanuwchllyn, i addloli gyda. rhai WiW)" cydrywiol eu daliadau! duwinyddoi Gadlawodd ei ardal eneddgol aim y tro cyntaf ,erioedlil gadw ysgol yn Llanwddyn, sir Drefaldwyn, a'r un dillad ami dano ag oedd ganddo yr adeg a ddesgriiir' yn y dam a ddyfynwyd, ondi fod ei esgMdaui mewn cad- adlJdian rei gesail, a. cblogsiau yn eu lie am ei draedi, a, sypyn bychan 01 fanl ddiJIad dan ei gesail arall. Yno dechreuodd bregethii. Yniadawoddt i Benybont-fawr i gad\¡ ys- gol; oddiiyno i Fangor i'r un dyben. j Yn Hydref, 1839, yn 19 miwydcK aed, der- byniwydl ef i Ysgol Barotoawl yn Marton, ,y Sir Amwythdg. Yn ngwyliaiui y Nadblig, aeth gyda chyfaili ar daith bregethu drwy ranfau o'r Gogledd. Ar farwolaeth ei athraw, ceisiwyd ganddb gymery di gofal bugedliol yr eglwys yn y lie. Yno yn yrndd'yvvediddo a Miss C. Samkey, Saesnes. Medii, 1841, yn 21 mlwydd: oedi, cael ei didlerbyn. i Athrofa Aberhonddn. Tra vno enilladd £ 5 am fairwnadl, a, £ 5 am diraeth- awd, a chyfansoddodd dlwysgedi a ysgrifau, a thraddbdodd. amryw anerchiad'au. Teithio 500 01 filldiraedd1, anerch 80 a gyfarfodydd, mewn. naw wythnos. Derbjti saith men wyth o ahvadau. Iechyd yn tori i lawr. Galwad o Dredegar, ac amrheg iddb yn, ei, gyatudd. Caeil gwerth ^50 lyfrau ar,ei ymadawiad o'r Coleg. Ei urddiadi Priodi. Claddu v Wtraig a'r plentyn. Llestr gwaed yn tori vn mben pythefnos. Y pryd hyint yr ysgrifenodd I y gan He y ceir y llineliau iv.-r:—- "A niooau usnig un:g ryf, Ya gwa.edu d'an fy nyblyg ghryf, A. chrwydro fel drychdolaeth wvw. r'I} mcthu manv, meth,u bvvu" Parhau i lafurio. a dechreu prif orchesi-- waith ei fywyd', sef ei xasn VJS mn^ydr fych- gofiad'wy "Brad y Llyfrau Gleision," yn rhai y cyhudddd Cymru o dddifvg g^viarei'i^'r iad., diffyg gwybodaeth grefyddol a' chyffitd- inol, medd wdod. ac annnmrd'eb, ac y dylorr.- id ei hiaitb a'i Hymned ldwaeth. Rhoddi ei swvdd fel gweinidog egbvvs Saron i fyny, gan ymgysegru yn llwyr i len- yddiaetb. Syinud i Gaerdydd i olygu y "Principality"—papyr-newydd newydd. Hydref, 1848, symud i Lundaim i gvmer\d rhan yn ngolygdaeth y "Standard of Free- ar Ymaelodi gyda'r (kleadeil Gymraeg ■ n Aldersgate, lie y daeiMi Caiedfryn yn weinid- og. Sefydlu Cymdeithas Lenyddoi Gym leig. Ail-briodi yn Rhagfyr, 1848, a lvl Rachel Lewis, Tredwstan. Icnawr 29. 1849. ei fam yn marw, yn 76 oed. Ei chladdu yn y Rhydymain. Ieua.1 yn yr angladd. "Brtb nid arnnghafivv- medd R.O.R. yn' v Cofiant, "yr oiwg ar leuan ar lan y be-did; -uwchben gweddilhon maa^oi eii fam, pan oedd ei dad; ysbrydol (C. jGn" zz yn anerch y dorf—-ei wyneb mor deneu a gwelw. yn edrych: i fyny tua'r net, eiruddiaa rhychiog; yn ffrydi 00 cMagrau, tra, yr oed-d) ei lygarid liymion.. t.widdga,r, yn pelvdru 0 sirioldeb, fel pe yn gweled trwy ei ddagrau ei hun a'r cymylau uwch-benu ysbryd gog ,t;- edJedig ei fam. yn nghanol Paradlwys Du ,v." Amddiffyn eÏ: gyfeiUioDi. y. "Scorpio-n," r "Hen OIygydd," yn y "Dysgedydd, gyd'a golygu- y "Standiardi. Y c'ywiyn coliii, y coaff yn curio, a'r gwaed yn pistyllio o'r genau. Y med'dygon yn ei anfon i lan mor Morganwg, i CadoxloP. Dychwielyd yn waelach nag o'r blaen. Cycbwyn y "Gymxa.es," a'r "Adolygyd'V." BuddugoJiiaethu yn Eisteddfodaw Cen°dl- aethol Rhuddilan ai Thiremadog. Dad' "Y Bryddest a'r Awdl." Ysgrifenu Eithygiau Saesoneg i'r "Morning Advertiser" ar "Yr Eglwys yn Ngbymru." I esbonio sut yr oedd yn alluog i wneyd y gwyrthiau llenyddol hyn., ac yntau "beunv jd yn marw." dyfynrwn y deyrnged ddigyffe'.vb hem o'i edddo i'w hriod, a brofodd yn rhodd Rhagluniaeth iddo:— "Ti wylia.ist wrth: fy ngwaly, Pan ydoedd haul vr haf. A'i danibaid) wres bob diwrnod Yn gwywath- briod daf: Ti wyldaist wrth: fy ngwiely Noswedthiau gauaf oer, ).Pa.n syrthiaii ar y llend Oieuni llwyd) y lloe-r. Ti wyldaist wrth fy ngwely I CY Pan oedd: yn wely gwaed, A ffry di aui coch y. galool Yn drochion wrth dv draed; Ti wyliadst wirth fy ngwely Pani oedd y peswsch blini. Drwy'r nos. yn peri imill Dddhoeni ar- ddiihun. Ti wy 1 iaisr wrth fy ngwely A maiwredd cariad merch; Dy enaid wrthyf rwymuydi, Ni syflwyd dim dth serch; Ti wyliaist with fy ngweJy Yn misoedd nyehdant madth, A'th from dy hun mewn cystudd, A'th dyner rudd yn llaith. Ti wyliaist wrth fy ngwely, Dan wenu gJyda'r wawr; Dy serch nid oedd yn pailu Pan suddad'r haul i lawr; Ti wyliaist wrth fy ngwely Pan gtiliai ereill draw Fel angel glan goileund. Cawr. lynu )li11 dy law." Dri diwrnod cyn ei fanvolaeth, cyfansadd- odd ei gain o'laf—i'r "Glowr," ar fesur "Song of the Shirt," (Tomi Hood). Dyma'r penin, olaf:— "Glo, glo, glo, Os felly gloddiaf fi, Glo, gIo, glo, Fydld, er eich elw chwii; Ni ddaw dialeddi gwaed I ddifa, dim o'cb bedd. Am wneyd i mi, wrth dori glo, Ar unwaith dori'm bedd." Lowyr Morganwg! byddied ei goffadwriaeth yni fendigedig genycb; ai mvnwch hanes maiv ylach am dano, syddl erbyn hvn mor hawdd eii gael. Ac eto, yn y Ty Croes, y bwthyn! is el, ddadourn, hwn ar fin y ffordd1, svdd heddyw yn annghy fanedd, ac ystyllod yr, cuddia ei ffenestri cul, lie bu gwydr, a'i da yn myned iddo^ yma magwyd: leuanf Gwyn- edd. Mae yr heaii dderwen: yn parhau i es- tyn: ei h adenydd tewglyd drosi y ffordd' i atall y gwymt a'r gwla,w i gura arno, fel yn nvdd- iaui leuan,, and yn methu atal difrod amser. TeimJai. y tri chyfaili ei bod yn anhawdd gadiael y LIre. ¡ Gwr o wyneb Gwirioneddl,—hoff enwog, Ddiffynwr ein, Rhinweddi; Hir ei baochr-ni chuddia'r bedd Ogoniant leuan Gwynedd. (I'w Barhau,) -1"

Advertising

EISTEDDFOD FERNDALE, NADOLTG.…

YR HAF.

CERD yORIAETH.i -.--"-

Y WENHWYSEG.

Advertising