Skip to main content
Hide Articles List

8 articles on this Page

'-''-'',-,>,.1.,,,,,, HWNT…

CRISTIONOGAETH A MACHIA VELL-IAETH.

-: 0:------YNYSBOETH.

[No title]

BETHANIA, MERTHYR VALE. --u----

HANES HIRWADS WRGANT O'R GANRIF…

News
Cite
Share

HANES HIRWADS WRGANT O'R GANRIF GYNTAF HYD YN BRESENOL. -0- GAN "NI WAETH PWy," (Parhad.) Ar farwolaeth Rhod'ri, daeth am rhy\s' dymor ym rham o frenhiniaeth Ceredigion, dam lywddiaeth Cadell, ei fab ac wedi hyny dam fab i Cadell, sef Hywel Dda. yr hivm a unodd dair pemaduriaeth Cymru dam ei lywodraeth ei nun. Nid; yw hanesiaeth teyrnasiad; yr un o'r man dyA\ysogion- yn M ■'rgan-.vg ym dangOvS unrhyw ddy^ddordeb ym y cofnodau Cymreig hyd amser Morgan ab Owain,; a adwaerrir hefyd wrth yr errwau Morgan Hen, Morgan Mawr, a, Morgan Mwynfawr, yr hwm a flodeuai tua, cha.mol y ddegfed gamrif. AflonyddAvyd y wlad yn fawr y pryd hwnw gan bleidiau ymosodol o Sacsoniaidl a Daniaid, y rhai a ysbedldasamt feddianau y trigoliom, ac a ddinystria,sant eglwysi ac adeiladau crefydd ereili y yrlad; ac ymlidiodd Morgan y gormesw^T hyn ym- aithi law-er gwaith, Yr oedd gorchestiom milwrol ereill y penaeth hwm, gan mwyaf, ym erbyn, Tywysogiom Ty Dymefor, y rhai oedd wedi goresgym dosbarth Ewyas, ym nyftryni yr Wysg ac Ystrad Yw. Cyflwym- wyd yr achos hwn, yn ol tystiolaeth y cof- modau Cvmreig i gyflafareddiad Edgar, Bremam Lloegr, yr hwm: a, roddes ei ddedfryd 0 blaid Tywysog Morganwg; ac a wahardd- odd ymosodiadau pellach gan y gormeswyr. Darfu i Einion, mab Owain, Tywysog y De- heudir, gymeryd rmamtais ar yr aflonyddweh oedd y pryd hwmw drwy Gymru, i oresgym Gwvr, dam yr esgus o wrthwymebu y Gwydd- elod a'r Damdadd ddwywaith. Yn ystod teyrnasiad Morgan Hem y cododd y gof- yniad, pa un, a oedd teyrnged; is-dywysog- ion y Deheudir i gael ei thalu i Fremlun, Gwynedd, ynte i Fremhin Lloegr, fel Ar- glwydd Aruchel, yr hyn a benderfynwyd yn 962, dnvy ymddangosdad EdgaT, gyda byddin arfog yn Nghaerlleom, yr hwn a rwymodd Tywysogion i'w thalu i Goron Lloegr. \n 987, tiriodd y Daniaid ar der- fymau y wlad hom, ac y wnaethant ddifrod; mawr, a llosgasant eglwysi Llanilltyd a, Llam- daf, ac amryw adeiladau crefyddol ereill. Fel yr oedd Morgan Hen, bellach yn oed- rarnuis iawn, efe a rodidbdd y lh^-odraeth i fyny i'w feibiom; a chrybwyllir yn bemodol am Owain ac Ithel yn y cofnodau Cym- reig fel pemaethiadd y wlad yn ystod oes eu tad. Ithel a elwid Ithel Ddu, oddiv.Tth liw ei wallt, a breswyliai yn achlysuro yn Ystrad Owain; ac yr oedd ganddo hafod mewln lie ¡ a elwid "Ton Ithel Ddu," ychydig o filltir- oedd yn ogleddol o Ben-y-bcnt; bu fyw ar 01 Owain, a thua y fl-wyddyn 990. Ymosod- ,wyd ar ei dirioga.eth yn ddi-druga,redd gan Edgar, mab Einiom, yr hwn, mewn cyd- weithrediad a Meredydd, Brenhin Cymru oil, ac yn ca,el ei gy-morthwyo gan bleidiau o Sacsoniaid a Dandaid, a aethant i'r dir- iogaeth, o Sir Gerfyrddiii. trwy Gwyr. Ond Hywel, brawd ieuengaf libel, wedi ei gyn- .1, hyrfu i'r eithaf gan y gormesiadau hyn, a gododdi yr holl wlad i fyny o'r tu cafn idd- Yilt; ac wedi cynull byddin fawT, wedi ym- arfogd yn y modd goreu y gallent, a ruthr- asamt arnynt ar etui dychweliad, mewn lie a elwir Croes Einiom, yn mhlwyf Llangyfelach, ac a'u gorthrechodd gyda lladdfa fawT, ac a adfeddianodd yr ysbail oeddynt wedi gludo ymaith. Bu farw Ithel yn 994, ac olynwyd ef yn llywodraeth Morganwg gan ei fab, GwgaDJ (yr hwn a ddarlundr fel Tywysog Gwybodus a Heddychol ,ac a roddodd i'w ddeiliaid dir cyffredin eang yn mharthau gogleddol >1 wlad, yn borfa he a defaid, ac i gynyrchu yd, yr hwn a elwid mwyach, Hirwaun Wrgant. Bu farw ym 1030, cyn yr hyn, yn ol Car- adog, o Lamcarfam, yr oedd efe wedi cymer- yd ato i'r llywodraeth ei ewythr Hywel, trydydd mab Morgan Mawr, i'r hwn y gadawodd ef ei huill, Iestyn, afradlomedd yr hwn oedd wedi ei wnteyd yn wrthddrych o atgasedd gan bawb. Pa fodd bymag, da-th lestyn i'r llywodraieth ar farwolaeth Hywel, yn 1043; ac wedi dyweddio Denis, mefch Bleddyn ab Cymfym, Tywysog Powys, efe a adeiladodd gas tell, ychydig o filltiroedd yn ogleddol i Gaerdydd, yr hwn a alwodd yn ol ei heniw hi, Demis Powys; ac y mae yr enw hwn yn aros ar y lie yn awr, gydag ych- ydig o gyfnewidiad- i Dinas Powys, fel un o rama-dau y wlad.

:o r — RHOS, HIRWAUN.

Advertising