Skip to main content
Hide Articles List

6 articles on this Page

Advertising

BRWYDR WATERLOO, YN NGHYD\…

News
Cite
Share

BRWYDR WATERLOO, YN NGHYD A'R HYN A ARWEINIODD IDDI. -0-- GAN AP BRYTHONFRYN. O1 | DIWEDD Y FRWYDR. {Diweddg'lo,) | -0- {Diweddg'lo,) | —o— Cyn i FrwydSr Waterloo ddechr.eu, myn- odd Napoleon yn gwmnd gydaig ef ffermavr o'r enw Lacoste, fel arweinydd i bwyntio allan) y wlad iddh. Dywedai y ffernuvr hiwo wed'yn i Napoleon, pani welodd y milwyr Prvvssiaiddi yn agii.shau, a chan, lwyr gredu mai eiddo ei gadfridog Grouchy oeddynt, ofyn i swyddog; i'w hysbysu pa, golofnau oedd) y rhai hynly a ddynesent tuag at y dehau? "Eiddo y Prwssiaidi," cedd yr ateb- iiad. Tarawyd NapoJeon megys ag ergyd mairwol, a, gwelwoddi yn annighyffredin. Er fod y Fyddin Ffrengig yn awr yn un pentwr o a;nn:oendod!, nid oedd yr heolydd i ym/neillduo eto yn rhyddion. DaJiai y Ffrancod b.entref Planeheuoat. ac yr oedd rhan o'r Old Guards eto1 yn arcs. Aeth y Pmssdaid yn etul herbyn; otnd safodd yr Old Guards, druain, yn gadlarn i'r diwedd yn awr. Fodd bynag, sU nniwyd y lie gan v Prwss- iaid, a dyna lie bu cyflafan erchyll arall. Yr oedd amyneddi y Prwi.ssiaid wedi ei golli j yn llwyr—ni faiiant beth fuaisa1 y canlyniad^- rhuthrent ar ac ymladdent air Ffrancod fel pe wedi eu hynfydu, a daeth yr heolydd yn filan yn orlavvn o ffoaduriaid, megnyl, cer- bydaii, ac eidfdo oi bob math perthynol i fyddin. Yn ofer y ceisiodd Napoleon ddwyn i fyny fatadiwim o'r Old and Young Guard, a gwelodd: er ei fawr ofid a'i siomiant ei fod wedl colli'r dydd, os nid rhyubeth mwy. Yn fuan, gwielwyd Ymherawdwr, tywysogion, cadfridbgion, swyddogion, a, mil- Wyr yn encilio o'r maes, yn nghanol yr an- nhrefn a'r dychryn mwyaf. Rhedodd y niagnelwyr Ffrengig ymia,ith oddiwrth eu megnyl, a cholhvyd golwg ar v swyddcgion yn nghanol y dyrfa. Rhuthrodd y meirchfilwyr ami draws elm gilydd, gan farchog dros y mii- wyr traed, a lladd lluaws; o'u milwyr eu hun- ain yn y fel hyn gan gymaint eu brys i fFoi oddiar faes y frwydr brofodd m'oir ddinystriol i'w hachos. Brysiodd meirchfilwyr a gwyr traed y Bydidinoedid Unediig ar eu hoi yn union, ac am tua phunv millcfc 01 ffordd, yr oedd y ddaear yn otrchuddiiedig gan gyrff meirw Ffrancod yn unig! Wrth. ffermdy La, Belle Alliance bu y lladdfa yn entbyd. Gwnaeth y Ffrancod fath o gaierfa allan o fur y fferm- dy, gan dori tyllau ynddo. Cunvyd. yr holl good yn y berlIan i lawr gan fwiedi. Yr oedd pcb ty, ystafell, twil, a in ana i: ereill yn 11 awn o Ffrancod meirw, ac ereill yn eu pang olaf. Cyfarfyddodd y Dilllc o Wellington a Blucher mewn tafarndy bychan ger y fan hon, a chofleidiasant eu gilydd, fel yr oedd yn naturiol dysgwyl, gan longyfarch eu gilydd ar eu buddugoliaeth afdderchog a chiotdfoTu.s. Yr ooold y Fyddin Brycleinilg yn awr wedi gweithio yn nghanol poethdler y frwydr am tua naw o oriau, ac wedi bod yn ymladd heb ymborth na dyferyni 'Üi ddi m i tlori eu syched. Rhoddwyd gprchymyn i'r Prydein- wyr i gymeryd gorphwysd'ra, gan i Blucher addaw y buasai i'r Prwssiaid ymlid y Ffrancod. Cyn sefyll, rhoddodd y colofnau Prydleinig dair banllef fawr o gymeradwy- aeth i'r Ffrancod encilient o'u blaen. Wrth eu gwaith yn ymlidl y gelyn, daeth y Prwss- iaid am draws rhai 0 wersylloedd y Prydein- jaid, a safasamt enyd:, o barch iddynt, a chwareuai y seindyrf Prwssiaidd, "God save the King." Yr oedd y tywydd erbyn) bvni wedi clirk> i I fyny, a'r lletuiad yn dysgieirioi yn yr entrych clir, er maiii canol haf ydoedd,, a galluogai hyn i'r Prwssiaid weled eu ffOlTdd yn eglur er ymlid y Ffrancod' oeddynt ar ffo. Yr oedd y Fyddin Ffrengig ym awr wedi syrthio' i gyflwr truenus. Nid oes geiriau eiII deles- crri grifio eu trybini, eu dyoddefaint, au galar. Ar bob llaw—ar yr heolydd, yn y ca,eau, y gelltydd—yn wir, yn mhob man, mid oecld i'w gweled' ond Ffrancod) meirw, ac ar farw. Gan fod y Fyddin" Prwssiaidd yn ffres at y 1 1 frwydir, ymlidia.sa.nt y Ffrancod gyda'r buan- dra a chyda'r bywiogrwyddi mwyaf diffuant. Ni chawsai milwyr Napoleoin enycT o seib- iant, ond gyrwyd hwy oi ffwrdd o fiaien y bidogau, ac yn methu hyny, syrthient yn aberth i gynddaredrd y Prwssiaid. Syrth- iocld canoedd' o r'Ffrancod o flaen rhuthriad- f a,u ymlidgar milwyr Blucher. [ Yn ystod yr enciliad hwn,. rhedodd1 j Napoleon ym agos iawn i'r pervvyl o gael ei gymeryd yn garcharor. Pan orchfygwyd y | bataliynaiu olaf o'i Guards, cafodd ei yru yrnaitil, yn bendramwngwl yn nghanol y rhai a ddiangasant gyda'u bywydau. Cafocld rhai o'r Guards waith mawr i'w ddwyn yn ddyogel drwy rengoedd y Prwssiaid a scwrient y 'wlad benbwy-gilydd. Pan gyrhaecldodd rhan o'r Fyddin Ffc-ng- ig oedd yn weddill i Genappe, penderfynodd lluaws o'r milwyr i aros yno am y nos, a chafodd- y fvnedfa i'r dref ei blocio i ryny 1, gan gerbydau'r megnyl, a gwageni dryl'^d- ig, 8! go sod w yd i fyny ychydig fegnyl yn y prif ystrydoedd. Ar ol y darpariadau hy n, a chan gredu y bua,sent ym ddyogel am dym- hol", llanwyd yr anedd-dai yn fuan, gar;, fil- wyr newynog a blinedig yn awyd<Ius, am ym- borth a gorphwysdra. Ni fuont yno hare; awr cyn iddynt glywed swn dynesiad y meirchfilwyr Prwssiaiddi. Amcldiffynodd y gelyn eu gwersyll am ychydig; ond wedi i'r Prwssiaid ddwyn i fyny rai megnyl, storrn- iwyd y He, a dilynodd brwydr aswyd-us. Cafodd wyth cant o Ffrancod eu lladd yn Gienappe. Yn y lie olaf cafodd Bonaparte ddiangfa gyfyng. Cafodd efe a 150 oi staff y drafferth fwyaf i ddianc, a gorfu i Napoleon amddiffyn ei hun gyda'i lawddrylliau, a chyda/i fod wedi rueidio ailan oi gerbyd, cy- merwyd ef (y cerbyd) yn, nghyd a chwech o • geffylau ardderchok a'i tynent, gan y Prwss- iaid. Mor wyllt a sydyn fu ei encilkd, fel y gadawoddi Napoleon ar ei ol yn y cerbyd ei, het, ei gleddyf, ei fantell ymherodrol, ei vsbiienddrych, etc., yr oil o ba. rai a, syrtb- iasant i ddwylaw Blucher. Syrthiodd am- ryw bethau gwerthfawT ereill o'i eiddo i ddwylaw milwyr cyffredin Blucher. Gan naidio ar farch, birysiodd Napoleon, ] a'i ganlynwyr o Genappe ar garlam i'r <'■ -ymndiroedki. Cyn goleu dydd, yr oedd tri ugain. o fegnyl y gelyn wedi, syrthio i ddwy- « law y Prwssiaid. Dranoeth pasiodd tua deugaini mil o Ffrancod! heb arfa.u, y rhan 1 fwyaf o honynt, a chydiag ond 270 fegny I, dirwy Charleroy. Tuai 5 o'r gloch y boxieu i pasiodd Napoleon yr un Ik? yn nghwmni, haner cant o gyfeillion, Ond arosodd yno j am ychydig i gael tipyn oi ymborth-y tamaid cyntaf er yis pedair awir, ar hugain, a, chiala neidio i gerbydij cychwynoddi i Paris, ar yr heol fawr a, redai drwy Rheins a Soissons. Yr oedd! collediion y Fyddin Ffrengig ar faeis Waterloo, rhwngy clwyfedigion, carchar- orioni, a'r. meirw, yn 60,000. Nis gallai y Bydldinoeddi Unedig, er hyny, end 11 y fath fuddugoliaeth fyd-glodus, heb- golledogaeth fawr. Felly, yr oedd; collediom yr Hanover- iaiil, y Belgiaid, etc., yn nghyd a'r Prwss- jaid a'r Prydeintiaid ychydig iawn yn fyr o 30,000. Bo-reu tranoeth, yr oedd yr olygfa ar faes y frwydr yn ddifrifol a thorcaloirauis. Gor- weddai 40,000 0 feirwon yno, yr oil o ba, rai oeddynt yn noethion, gan fod eu cyrff wedii cael eu stripio o bob pilyn (gan bwy nis cyhoeddir—-and geliir dirniad hyn), yn nghyd la 40,000 o glwyfedigioni, y rhai hyd yn hyn nad oedd modd i'w symud. Eto, goirweddai yn agos i 25,000 Qi geffylau, meirwon, a chlwyfedig yn gymysgedig a'u mairchogwyr blaenoTol, yr hyn oedcli yn gwneyd yr olygfa yn fIVY torcaloniu's fyth. Am amryw ddiwrnodau, bu y trigolion, drwy gymnorth mil oedd! 0. gerbydau, wrth, y gorchwyl o gladdu'r meirw. Yr oedd y gwaith yn afiach a pheryglus, Codlodd rhai ,miiilwyr! leu syaiiwyrau wrth. syllu a.r yr alanas- bra. Yr oedd cylch prif ran Qt faes, y frwydr tua dwy filldir, 01 fewn yr hwn yr oeddi pob- peth wedi ei ddinystrio yn llwyr. Am lawer o ddiwrnodau, yr oedd, yr holl ffynonaiu; a'r holl didwfr yn y gymydogaeith yn goch gan Iwaed, a, phydrordd gan nafer y cyrff gawd1 yncldynt. Llenwid yr eglwysi cylchyntoJ gan feirwon a'r rhai oeddynt a,r fa,rw. Tnengodd 1 miloedd: o ddiffyg gofal meddygol. Yr oedd 19 pob heoil, yn mhob rhan o'r wlad 01 fewn deg milldir ar hugain, yn orlawm 0 filwyr clwyf- edig ym llusgo i geis-io cael nodded ac ym-1 borth. 0 Waterloo i Brussels, yr oedd yr heol fawr, am belldier 01 9 milldir, yn llawn o nwyddau rhyfel, etc., ac anhawdd iawn oedd cludo y clwyfedSgioin heibioi iddynt. Heblaw ei golledionl mewn dynion, yn nghyd a'r! ceffylau goreu a feddai, dygwyd oddiar Napoleon 300 Di fegniyl ac wmbredd zn o adnodda u rhyfel. Gallasern fyned yn y blaen am benodau law-er i ddesgrifio digwyddiadlau ereill heb- law y rhai, yelym, ei sole's, yn, elni dull anmher- ffaith, wedi eu croniclo, a gymerasant lei ar faes Waterlooi, yn nghyd, a'r hyn, a ddilyn- odd yn uniongyrchol ar ol y frwydr:; ond gan nad yw hyny yn gynwysedig yn ein testyn, a chrun na fwriedid myned tuhwnt iddo, y maei y gorchwyl a gy-merasom- mewn llaw, felly, yn dSrwyn i ben. Rhaid! yw i ni, fodid, byn,a,g, dalu un devrnged, i'r Ffrancodi a'u harweinydd1 dewr. Da,ngc;sasanit. yn ddiamiheuol wrhydri neill- dfuol yn Waterloo, a, chydnabyddodd Wel- lin,gton ai Blucher hyny air oil y frwydr. Os oedd eu hachos yn wan) neu wael, safodd milwyr Napoleon wrtho yn ffyddloili, gan igreidu yn ei tilwriaeth. hyd y medrent i'r diwiedd. Yr oedd: dosbarthi eang o'i fyddin yn ei haner addoli, ac nid oedd un ystyr- iaetrh a'u gwahanent oddi-wrtihoi. Ond pa mor cldewr bynag yr ymladidbdidl y Ffrancodi, a, chan Diad pa, mor alluOig oedd eu harweinydd enwog, yr oecld clod a,c an- rhydedd tuhwnt yn ddyledus i'r rhai a'u cura,s,ant. "Ni fumi erioedi," ysgrifenai y Duic o Wel- lington at berthynais,, "mewn bfwydr gaiet- ach; ni chefais -erioedi achlysur i fod mor effro; ac ni fuais eirioeil moir agos, o: gael fy nghuro." Y mat- y cyfaddefiad gonest hwn, tra, yn rhoi clodi i'w eilynion, yn diwyn gydag ef a,n,rhyclieclldi, ychwanegol iw ran, ei, hun. Mewn un frwydr, rhoddi dd Pryda-io (gyda chynorthwy y byddinioedd ereill, wrth gwrs) ergyd i Ffrainc a. gyrhaedcloidld hyd at ei chalon. Y mae gwecldill hanes Bonaparte yn wy- lxxlaeth gyffriedin, sef ei ddiorseddiad, a'i ymgais i ddianc i'r Amerig, 2, moddl y sicr- hawyld ef, a,c y cymeryd ef } garcharor ar fwrddi y rhyf el-long Prydeniig, -,f y Beilerro- phoni, yn yr hen, drwy orohy yn galluoeddi Ewrop, y cludivyd: efi St. He'e -1 i ddiweddu ei ddydcliaiu. Efallai, ryw d eto, os cawn hamdden, a thrwy ganiatad y ymgymex- wn ag ysgiiifenu llith neu dd,v! ar fywyd a chymeriad Napoleon; ondi y rnae ein tasc bresenol wedi clod i ben, a gobei-thiwn ein bod w|di llwyd'loi i raddau. dtwy gymihorth yr herf haneis syddl yn ein, med'diant (yn ein dull anmhierffaith) i. foddlonii y darilenydd dull anmhierffaith) i foddlcni, y darllenydd oedd yn anhysbys o'r ffeithiau yni nglyn a Brwydr Fawr fythgofiadwy Waterloo. Wrth ddiweddu, crediaf nad: anmhwrpasol yrna fydd y penill canilynol o wa,ith fy nhad ar "Diriad y Ffrancod1 yn Aherg''i\en. "Oddiar yr amgylchiad bythgofus ni feiddiiodd Un gelyn oresgyn arfordir eini gwlad, Ac er i Napoleon arfaiethu clod drosodd, I.lesteiriwyd ei amca.,ni, a lluddiwyd ei frad ,(I. Hir, hir y parhao ein rhyddidl a'n breintiau Heb esfcron ymyrgar i groes y Hi' Tra cylchir ein hynys gan wregys 0 greigiau Dyogeler ein hiaith a'i clefodau i ni!" (Diweddu)

[No title]

J Y PLA CYFFREDINOL. --()-

PENILLION --0-

[No title]