Skip to main content
Hide Articles List

8 articles on this Page

BRWYDR WATERLOO, YN NGHYD…

News
Cite
Share

BRWYDR WATERLOO, YN NGHYD A'R HYN A ARWEINIODD IDDI. -0-- GAN Ap BRYTHONFRYN. --0-- PARHAD OR FRWYDR. -0-- YMDRECH OLAF NAPOLEON. -0- Parhaodd y frwydr o Nd gyda'r poeth- ckx mwyaf. Yr oedd petxusder a gofid i'w canfod yn amlwg yn ngwedd y Dw:, yr iiwn saw 1 gwaith a ofnai y gwaethaf am ei fil- ■wyr. ;'Gwelais ef," meddai swyddog oedd gerllaw iddo, "yn tynu ei oriawr allan oi Jogeil amryw droion, gan geisio cyfrif yn d)c&aM pa bryd y byddai i'r Prwssiaid gyr- haedd y maes." "Would to God," ebai y Due, ''that naght or Blucher come!" I Nid oedd Blucher, yn y cyfamser, yn segur; ond cyfarfu ei fyddin fawr a riivr) str- au lawer cyn y gaHodd ymuno a'r Prydean- iaid. Yr oedd y Fourth Corps, fel y nod- I asom o'r blaen/wcdi cychwyn oddiiar bed- war o'r gloch y boreu. Yr oedd Blucher yn y gweiy yn dyoddef yn dost oddiwrth y cwymp a'r wasgfa iliii gafodidt efe ar y i6eg, pan y derbyniodd y newydd fod y Ffrancod tvedi ymosod ar W ellington. Cododd yn union, ac aeth yn ddiymdnroi ar ol y fv ddiin, ac yn fuan wele ef o flaen y First Corps yn brysio i fa.es y frwydr. Yr oedd yr heolydd mor ddrwg, fel y cafodd y lIrwssiaid gryn drafferth i'w trarn- ;wyo, ac yr oedd yn 4 o'r gloch y prydnawn pan gyrha-eddodd dwy fngad o r Fourth Corps y fan fwriedid iddynt. \r oeod yn ^xieg diclifrifotl yn awr, ac nid oedd rnynud i'w golli, a phenderfynodd General Bulow i ddechreu yr ymosodiad gyda'r milwyr hyny Tn unig a ddygwyd i fyny- Yna dyruesodd v Prwssiaid ar unwaith i Plachenoit, yn er- byn ochr ddehau y safle Ffrengig. Ni chollodd Bonaparte, fodd bynag, ei hunan- feddiant. Oddiwrth lythyr a ddarganfydd- odd v noson flaenorol, cafodd ar ddeall fod 15,000 o'r Prwssiaid i ddod i wrthwynebu ei ochr ddehau. Nid ymddengys iddo feddwl am y gweddill o ahuoedd Blucher, ac ys- tyriai yn ddiddadl y byddai ganddynt ddigon o waith i ymgodymu a'r milwyr Ffrt-n-g dan Marshal Grouchy. Felly, pan welodd gorff bychan o'r Prwssiaid ar ei ochr ddehau, anfonodd ei Sixth Corps, dan Count Lobau, yn eu herbyn ar unwaitb., a chymerodd brwydr ofr ^dwy Ie, ac ymladd- odd y Prwssiaid gyda aewrder digyffeiyb, a chyda'r elymaeth fwyaf chwerw; parhaodd vr orn&st gyda chryn ansicrwydd pwy orch, ifygai, tra y' parhaodd, yr ymladdfa a'r Pryd- einiaid gyda'r un ffyrrngrw-ydd. Meddien- Id Napoleon o hyd gan y gobeithion cryfai y gwnai hvyddo i guro y Fydidin Brydeiaig. ?'Y mae y Saeson hyn," ehai efe, "yn d; ond er eu bod yn ymladd yn ddewr, bydd yni rhaid iddynt roddi ffordd ,iN-n foan." Yr oedd Marshal Soult, fodd' bynag, wedi caiel achos i adnabod y "d d" hyn yn well, a dywedodd wrth Bonaparte fod y fath beth a rhoddi ffordd iddyiit hwy yn beth Lied annhebygol. "Paham?" gofynai Napoleon dipyn yn surllyd, "Oblegyd," atebai Soult, "y byddai yn well gauddynt gael eu hollti yn d-ciarnau." Parhaodd' Napoleon, er hyny, i dybied yn wahanol; ac er gwaethaf yr oediad oedd yn barodi wedi ei brofi, sylw-od't yn ddifyrus, "BA.-dd i mi eto fod yn lUii:,sels roewn pryd i gael swper." Ga-Iwodd i fyny filwyT ffres, ia daeth v frwydr bob mynud yn fwy gwaed- lyd. Er hyny, daeth rhagor o'r Prwssiaid i fyny, Gt: yn fusn; yr oedd gan Gener81 Bulow 30,000 o wyT, ac yr oedd y Second Corps'yn brysio i fyny dracbefn i yrrnvao a. hwy. Ond fe iwytModd Napoleoo i wahami y Prwssiaid oddiwrth y Prydeanwyr, gan gy- meryd meddiant o Ter la Haye, Pappelotte, a Frischermont, a pheru culiedion trymion i'r blaenaf. penderfynvT-dd Bonaparte yn awr i wella ar ei Iwyddiant. ac yr oedd yn 6 o'r glach yr hwyr. Felly, gyda dbsbarth lluosog ol feirchfnvyr, etc., gwnaieth ymosoodiad. ffymig arall ar ran gsjnolog y Fyddin 'Brydeinig, a ilwyddasant i ddod at ben y bryn a chymer- v dmeddiant o'r artillery oetld yn y fan hono; end yr oedd y Due ei bun yma, a rhuthrodd yn eoa herbyn gyda thair bataliwn o'r Saeson, a thair arall o'r Bn: as wickers, ,-an crfodi y Ffrancod; i roi yr artillery i fyny. Ond gwnaeth y gelyn wrthsafiad go(iidog. Y pryd hvtn. daeth lirit Uxbridge j (wedi hyny ArtlaJydd Mon.) yn m-ken gyda'r ¡' Life Guards, ac yr oedd y gerchastwaith a gyfiawnrsaiit tuhwnt diesgTiSad. Torasant i lov, r yn llwyr ddwy fataJiwn o'r Old Guard i fry rhai a yn'.yr'a" Napolecn yn fil- I ^vyr an^rchiygol. Wrth arwain y Guards Prvdeinig yn mlaen, bloeddiodtl yr I aril aiian, Yn avvr, iecbgyn, am ddangos a rhadw i fyny anrhydedd yr Household Troops; ychvvangfgwch eto at a chan droi at y Due, ebai efe, "Ni a gawii wel'd* os nad yw'n guards yn fwy o fatch neu beidio i fiÍwyr anorchfygol Napoleoe." r (-,so Cadben Kelly, porthyisoi- i'r guards, air Gyroel lID o gatrodau y Cuiras- siers, a cM-ag un eargyd' rhwygodd. ci hel- met, a uu broo tori ei bea ymaith. id y isyrthiodd y cvTnei Ffrengig yn farw oddiar ei farch. Neidiodd Kelly i lawr, a thorodd "ma:th ei "epaulet," gan ei gadw fe! adgof am y gvflafaa. Ar L ei tMychweljad, non gyfarcbodd yr TTH -V Ef, y rhai oedd- vnt yn llyga^l-'Kst- ( ornest, ac adda^™vd iddo y cz.^ '.v at wobr a haeddii. Yr oedd \n awr yn saith o'r gloch- yr hwyr, a theyrnasai v fnvydt ya mhob rhan o'r maes. O'r Fyddin Pnvssiaidd, dim and y Fourth Coprs oedd hyd yn hyn wedi dod i fyny. Tra yr oedd Marshal Biucher yn dvisesu- i'r maes gycJ'tJr First Corps, derbya- iodd tua, 6 o'r gloch, neges odd'.wrth Gener- a] Thielman o Wavre, yn ei hysbysu fod y Ffrancod' roewn. nifer lluosog wccS ym-osod yn- arw anto yno, ai bod yn gyfyng; ama. "Dywedwch," ebai Biucher, "mai ar yr ys- motyn y mae efe arno, ac nid mown un lie arall, v mae y frwydr i'w phenderfymi, ac nas galJ ddysgVi-yl- cyrpjhortli. oddiwrthyf." Deallai Blucher, wrth reswm, ea bod yni fuy cyfyrtg ar WeMin. :t;m. ac yr oedd nicwri ilown brvs i'w gynr-rthwyo. Ymosodid' ar Thielman gan Marshal Grouchy gyda byddin gref o'r Ffrancod, y rhai, onn. bai hyrty, fuasent o gymhorth i Napoleon yn Water- loo; "ond er nad oexld y milwyr hyn," meddai Marshal Ney, "and 12 milldir oddi- wrth y gweddill o'r Fyddin Ffrengig, yr oeddynt, o ran dim cvmhorth. fedrent roi, mor bell megys a chant o filldiroood.)I Yn y cyfamser, elai y frwydr yn mlaen ar ucheldiroedd Mount St. John gyda chym- •aint o ffyrnigrwydd ag erioed. Yr oedd y iJladdfeydd ar y ddwy ochr yn f,vydus. Ofnsai Ilawear o'r milwyr Prydeinig ro-d y jdydid ar ben amynt; ond, fel eu harwein- ydd enwog a dewr, gwnaethont eu meddyl- iau i fyny i farw lie y safent. Ar yr adeg hon yr oedd y Burned Ddosran wedi ei lteih.au o 6,000 i 1,800. Yr oedd Catrawd y 92nd wedi gostwng i lai na 200. Parha- odd y Due i sefyll o hyd ar ganol y llinell, lie y gallasai weled yr holl faes. Ge sod- wyd ychydig o'r Brunswickers gerllaw indo. Yr oedd Hougoumont o hyd yn dal allan, er gwaethaf yr holl ymosodiadau. Ond yr oedd Bonaparte yn awr mevm saiie ddifrifol, a thedmlai ei filwyr hyny hef- yd, ac ymddangosai iddynt fod buldugoi- daeth yn beth anmhosibl. Yr oedd wedi llwyddo i aul dynesiad Bulow al Fyddin., a chan gredu fod ,Grouchy yn awr gerllaw, perKlerfynodd Awneyd1 un ymosodiad herfeiddiol ar ochr aswy y Fyddin Brydeinig, ger fferm La Haye Sainte, a throi y fantol yn ei ffafr ei hun. I'r pwrpas hwn, dygodd Napoleon i fyny y gweddiil o'r Guards, tua 15,000 mewn nifer. Ystyrid y milwyr hyn. bob am- ser yn anorchfygol, ac wrth gwrs, goreuon a feddai y Fyddin Ftrengig. Pan oedd pobpeth yn barod i'r ymosod- iad, anerchodd Bonaparte y G'uards, gan ddweyd ei fod eisoes wedi dinystrio y rhan fwyaf o'r merichfilwyr a'r gwyr traed Pryd- I einiig, ac mai dim and yr "artillery" oedd ar I ol yn awr, ar y rhai- yr oeddynt i wynebu gyda'u bidogau. Yna arvveiniodd hwynt ychydig i fyny at y bryn, a chan bwyntio a'i fys, ebai efe, Dyna'r heol, foneddigion, i Brussels." Bloeddiodd y Guards allan, "Vive rEmpereur!" yr hyn a glywyd yn Z, eglur gan y Prydeinwyr, ac a barodd iddynt gredu fod yr Ymherawdwr ei hun, yn dod yn eu herbyn. Ond dewisodd Napoleon, fodd bynag, Marshal Ney i'w harwain. Wedi hyny, dilynodd brv\wdr dyclirynilyd, a gyr- odd y Ffrajicod dxwy gorff o'r Brunswickers, gan ladd lluaws o honynt, a gyni/r lleall yn ai. Anelodd y magnelwyr Prydeinig, er hyny, yn lied gywir i ganol rbengau y gelyn, gan wneyd difrod erchyll. Daeth yn foment wir ddifrifol yn, awr. Yr oedd buddugol- L" ia,eth yn hongian yn y dafol yn y fath fodd I fel ag y byddai gronyn yn ddigon i'w throi. Yn herwydd colli y fath nifer o wyr, gorfu i Wellington alw i fyny y rhan olaf o'i fyddin, ia thynu ei "artillery" yn ol i'r ail safle. Gwnaeth bataliwn o'r Hanoveriaid waith da yn erbyn. rhuthriad y Guards Ffrengig. Gwedodd y Due fod yr amser wedi dod i weithredu, a gosododd ei hun yn y perygl teithaf o gael ei saethu. Neidiodd i'r ffrynt, ac arweiniodd ei WyT yn mlaen. Ar- weiniocM Ney yntau ei filwyr yn mlaen, a chollodd yr olaf lu aruthrol. 0 flaen y 92 nd, y 42 ml, ar' Scotch Greys, yr oedd y llawr yn orchuddiedig gan Ffrancod meirw. Rhuthrodd y 92nd (er yn llai na 200), yn cael elUI cyncrthwyo gan y Scotch Greys, yn erbyn »lofn o'r Guards Ffrengig, pryd y torasaffnt i lavvT yr olaf bran bob un. Dynesodd Guards Napoleon, er hyny, eil- 'waith i ben y bryni, yn cael eu rpiorthwyo gart eu megnyl. Gwydiodd y Due eu dynes- iad. Mor fuan ag y cyrhaaddasant y cribyn, a phan o fewn, tua chan' Hath, gwaeddodd y Due wrth y foot-guards (y rhai a orweddent ya eu hyd ar y llawT er gt. -helyd taniad y m-egnyl), "Up. guards, «;•; at them 1" Nid oeddeisieu gc-fyneilwaitii iddynt. Neidias- .arnt i fvny mewn eiliad, a rhuthrasant ar golofnau y gelyn gyda'u cleddyfau gydag eofndra digyffelyb. Methcdd y Guards Ffrengig a dal o'u blaenau. Cyn rliuthro yn mlaen, gollyngodd yr holl filwyr Pryd- inig un saeth (volley) at rengoedd y gelyn, ac yna dynesant gyda'u bigodau. Dyna lie Y d ir y gellir dweyd y cafodd y Guards Prydein- jig a Ffrengig gyfle i ddangos pa ochr o hon- ynt fedrai mill y clod mwyaf fel ymladdwyr. Teimodd y Ffrcnccd. effaith arswydus y rhuthriad, ac er i'w Guards un tro ystyried: eu hunain yn anorchfygo1, goirfu iddiynt yn avvr roi ffordd i'r Prydeinwyr. Er dal cy- 'I hyd ag y m-edrent. er rm foment iddynt wneyd hafog yn iridith ein milwyr, aeth eu rhengau yn gwbl annhrefnrs o'r di..ve.d, a dechreuassnt ddychwelyd, pan y ceisiodd y "tirailleurs" (sharpshooters Ffrengig pertn- ynol i'r Imperial Guards) eu hamddiffyn, ond yn of er. er iddynt ladd lluaws o'r milwyr Prydemig; ond yn cael eu gwynebu gan ¡ rutl-.riad meirchfilwyr yr olaf, enciliasant ymaith mewn annhrefn. Pan welodd ¡ Napoleon y Scotch Greys yn gwneyd y fath ,ha,fog yn rhengau ei Guards, lief odd allan, What'superb horsenncn!" ("Y fath feirch- fiiwyr ardderc hog In) Ar 01 yr ymosodiad hwn, gorweddai cyrff y Ffr-. icod ac eiddo eu ceffylau, yn d,vmpathau ar y ma.es, a hyny heb or-d<larluniio yr olvgfa, (medd yr hanesydd). O'r foment hon, aHan. torodd ysbryd y milwr Ffrengig i lavvr yn deg; dys- tewodd y bloeddiada'Uj 0 "Vive le Env pereur I" a chadwynwyd eu tafodau gan alar, cvv/ilydd, a dychryn. Gyda. gofid, gweloctid Bonaparte y maes yn orchuddied- ig gan gyiff ei filwyr goraf, ar ymdrechion pa rai y sefydlodd ei ynwidiiriedaeth fwyaf ac olaf. Dywedai Marsh"! Nev iddo fod vti llygad-dyst o lawer brwydsr, ond na ddar- fu iddo erioed weledl y fath gigyddfa o'r blaen ag; a arddangosai maes Watrloo. Tra yr oedd yr ymosodiad olaf hwn yn ruyned yn mlaen erbyn y llinell Brydein- jig. daeth yr oil o'r Fourth Corps, a rhan o Second Corps y Fyddin Prwssiaidd, i fyny, gan wri!eyd difrod ofnad^y ar ochr ddehau y Fyddin Ffrengig. Ger y fan hon yr oedd Catrawd Nassau, ac yr oedd eu gwisgoedd mor debyg i eiddo y Ffrancod, fel y cam- gymerodd y Prwssiaid hwynt, gan ymosod amynt au gyru o'u safleoedd gyda'r ffymig- nrydd eithaf cyn darganfod eu camsynied. Gyda llawemydd y syllo-dd y Due o vVel- I lingtom ar ddynesiad cada-rn a phend«rfynol y Prwssiaid yn erbyn ochr ddehau y Fyddin Ffrengig, ac i weled fod yr olaf yn rhoi ffordd bob mynud. Yr oedd rhuad ofnadwy I y megnyl Prwssiaidd' fel ystorm ddvehryn- fawr o ciaranaaii o Ter la Haye i Planchenoit "Dyna'r hen Biucher wedi dod o'r di- I. wedd," ebai y Due, "ac y mae yn debyg iddo ei hun." Gan weled felly fod y fuddugol- iaeth gerllaw, gorchymynodd y Due i'r oil o weddill ei fyddin i ddymesu yn erbyn y gweddill o'r Ffrancod, ac yn erbyn s.afnau 120 o'u megnyl oeddynt eto heb eu dystewi. Arweiniodd hwynt yn mlaen yn bersonol, ac wedi i'r Due eu cyfarch ag ychydig eiriau calonogol, marchogodd yn mlaenJ gyda'i het yn ei law, ac atebodd ei filwyr gyda bloedd fawr o "Hwre!" Yn fuan cariwyd safle y gelyn, ac wedi i'r magnelwyr redeg oddiwrth eu peiriamau, dianigodd yr holl Fyddin Ffrengig yn yr annhrefn fwyaf, wedi eu llwyr ddiyrystul a'u digaloni. Taflodd cxdofnau cyfain eu harfau i lawr er eu gallu- ogi i ddianc yn gyfiymach, a. syrthiodd 150 0 fegnyl i ddwylaw y concwerwyr. Toovyd llinell y Fyddin Ffrengig mewn tair man. Ond beth bynag am hyny, bu yr ymladdfa hon am amser yn un o'r rhai ffymicaf mewn hanes. Y mladdiai y swyddogion o bob gradd yn ochr y milwyr lleiaf. Collodd General Gneisenau, prif swyddog Blucher, ddau geffyl a farchogai yn yr ornest-un drwy gael pe'en o fagnel, a'r Hall drwy saethau cddiwrti. ddrylliau. CUirwyd ei geddyf allan o'r waen, a thrwy ergydion saethwyd y cyfryw yn chwilfriw. (I'w Barhau.)

-:01:-| MARWOLAETH A CHLADDEDIG!AETH…

;o: PRYD F ERTH WCH.

EGLWYS Y BEDYDDWR,I HEOLYFLLIN,…

! ABERNANT.

—2 :0 :--. MORIATT, CILFYh…

[No title]

Advertising