Skip to main content
Hide Articles List

12 articles on this Page

BRWYDR WATERLOO, YN NGHYD…

News
Cite
Share

BRWYDR WATERLOO, YN NGHYD A'R HYN A ARWEINIODD IDDI. GAN AP BRYTHONFRYN. --0-- (Parhad y Frwydr.) -0-- CWYMP GENERAL PICTON. --0-- Wedi i'r Belgiaid felly roi ffordid), gorch- ymynwyd i'r 3rd Royals a, Chatrawd y 44th i gymeryd i fyny y lie a wag haw yd; ond wedi d/r milwyr dewr ac arfogedig hyn, gyda'r ym- drechion mwyaf canmoladwy, geisio gwneyd hyny, gorfuwyd iddynt hwythau, yn mhen tuag hairier awr, ymneillduo, a 11 wyddcdd y gelyn i gyrhaedid hyd at y clawdd a resiai o flaen y safle. Ar y foment hon rhoddodd General Pack orchymyn i'r 92nd i ddynesu, ac meddai wrthynt, "Rhaid i chwi ymosori ar y milwyr hyn sydd o'ch blaen yn each ffordd eich hunain." Atebodd ei K-yr gyda bartllefau cymeradwyol, a brysiasact yn mlaen gyda. chamrm buan, ond sicr. Syfr- danwyd y gelyn gan eu beiidgarwch; saf- asant am enyd hyd nes yr oedd y Prydein- wyr o fewn ychydig latheidi atynt, ac yna troisant yn eui hoi i'r dehau, gan ffoi mor 'foan ag y gallasent. Bilynwyd hwy gan y meirchfilwyr Ysgotaidd (Scotch Greys) yn union, a gwnaeth y rhai hyny hafog ofnadwy yn eu plith. Cymeroriid y gelyn galon, fodd bynag, a dychwelasant gydag adgyfnerthion i barhau yr ornest. Dynesodd rhai co l of n- au trwchus a chadarn o'r Ffrancod yn mlaen yn awr gyda bloeddiadau uchel. Yr oedd General Picton a'i ddosran ddewr ax yr heal o Brussels i Charleroy, ac wele efe a'i filwyr yn agoshau i'w cyfarfod gyda'u gwnrfidogau. YmosodcdSd y mil wyr traed: enwog hyn gynt- af oil ar wyr traed y gelyn, ac yrut ar ei feirch- fdwyr. Daeth yn aws. yn ymladdfa agos a. llofruddiog. Yn a nail nog i d al y rhuthriad, .1 syrthiodd y Ffrancod yn ol mewn aisnhrefn, gan ddyoddef ar yr un pryd y collection mwy- af difrifol. Yn yr on-est ffyrnig hon, Syrthiodd General Picton, • irvvy dderbyn ergyd marwol tra yn arwaia ei wyr yn mlaJen i'r frwydr. Aeth bwledyn drwy ei ben o un ochr i'w dalcen i'r ochr arall, ac hon £ i~nai y tipvn plwm wrth y croen, fel y gorfuwyd ei J thori ymaith gan ellyn (razor). Wedi diosg ei gorff, cafwyd iddo gael e.L glwyfo yn ddifrifol a.r yr 16eg, ond yr hwn a guddiorM. Yr oedd y chvyf hwnw wedi pydru cymaint, fel nas gallasai fyw yn hir o dan y fath amgylchdad truenus a phoenus. Dim ond! ar yr neg o Feheiin yr oedd wedi morio o Loegr, a saith diwrnod yn dddweddarach y bu farw yn Waterloo, ond nid cyn enidl clod milwrol anfarwol. Yr oedd, wedi gwasanaethu gyda Wellington drwy ei holl weithreddadau yn y Peninsula. Adi>abyd'diid ei ddosran fel y "fighting division, ac fel "llaw ddtehau We11ingtorL" Pan ymadawodd o Loegr, dywedai rhywbeth wrtho na fuasai iddo fyth ddychwelyti;; "ond pan glywch am fy marwolaeth," ebai efe, wrth gyfaill, "cewch glywed am ddiwmad gwaedlyd." Geill y darllenydd famu am gywirdeb ei brofFwyi oliaeth. "Syrthiodd," ebai y Due o Wellington, "pan yn arwain ei ddosran yn mlaen gyda'u bidogau yn erbyn ntn o ruthriadau ffyrnicaf y gelyn, a llwydd- asant ei yru yn ol." Yn ystcxl yr holl ymrafael a'r omest hon ar yr aswy, yr oedd yr olygfa, ebai person oedd yn bresenol, "yn artnesgrifiadvry odidiog ac ofnadwy." Yr oedd cwyndooi y clwyfed- ig a'r rhai oeddynt ar fanv-taranfolltau y r, nt megnyl, y gynau, a ffnv) uxiadau y tanbeleni —y trwst a achosid gan y Congreve rockets-- ffyrndgrwydd yr ymga]ym»yr—y croch- floeddiadau o "Vive l'Empereur 1" a.r un < «chr;. ar o "Vive Ie Roi 1" a "Hurrah 1" y Prydieiniaid, a "Scotland am byth t" ar yr ocnr araii—wel, yr oedd hyn oil yn ffurfio golygfa sydd yn anmhosibl ei desgrifio. PasiodJI amryw beleni o fegnyl y Ffranccd uwchbein llinell y gynaru Prydieirsig, gan syrthio i ganol "squares" o wyr traed, ac achosi colledion mawrion i amryw gorphlu- oedd nad oeddynt hyd: yn hyn wedi cymeryd rham yn y frwydr o gwbl. Er id/iynt gael eu gwrthsefyil a'u gyru yn 01 yn bnrba;>s. ac er yr holl goUedion a ^awsant, parhau iddodyn mlajoa o hyd wnai "fccod gyda milwyr ffres i'r frwydr. un o'r rhuthriadau hyn o eiddo y A, ymotscKiodjil General Ponsonby arnptt gyda'i frigad. Er i hyny fod yn Jlwyddian- us, collodd. y cadfridog dewr hwnnr ei fywyd. Wrth ddychwelya o'r rhuthriad, suddodd ei geffyl yn ddwfn yn y tir mera cae oedid new- ydd ei aredig, ac ms medrai symud. Dyn- esodd y gelyn e th Gan weled ei bod yn an m h:\Siibl i 1 n oddiwrth golofn o "hmcers" Ffren n.eidiodd. oddiar gefn ei fa.rch, a.c yr oedd wrth y gorchwyl o roi ei oriadur a darl-un i'w was (er eu trosglwyddo fel v gobeithiai, i'w briod a'i dteulu) pan y dat-ui y laneer.s i fyny. Cawsaat eill da.u eu hollti yn ctfat»;u nr.-ewn eiliad. Ond'os do, daeth bri-ad rcnscnby i fyny draciiefn, a phenderfynasanst ddial am farwo'- th eu harwr, a'r diwedd fo i'r lancers bron t.: gael eu ihvvT /11 Ymosodod v Curassiers Ffrengig yn ddi- arbed ar y llinellau Prydeinig, a.c yr oedd gan y milwyr arfogedig hyny fanteiwon, law- er yn heru ydd v dull y gwisgwyd hwy. Llwyd-aiit i dori Hiwer o'n miivryr i lawr, a chymeryd ereill yn garcharorion. Gorfu i. hydl yn nod y German Legion roi ffordd iddynt. Yna ymosodas-r^f ar tin gvryr. traed, ond er gwaethaf eu i'1 u. cadwodd y rhai J hyn eu flr yn ddi svii .mvogodd y 28th eu hunain. yn arben MoidiJi eu Cyrnel, Syr Phillip Belson, ajn<a,: a, drwy i bed-war j o geffyl an gael eu saethu odditano., ond di-1 angod,-i efe gyda'i fywyd serch hyny. Llwyddoc'dJ y Cuirassiers i dori i lawr luaws o filwyr dosran y 69th cyn iddynt gael; amser i ffurfio eu rhengau, ond methasaut j wthwynebu y 30th. Gan weledi fod ean gwyr traa.il i raddau yns :| colli tir o flaien y meircliifilwyT mawrioaii ar- fogedig hyn, cafodd Syr John; Elley orch-1 ymyn i (Mhvyn i fyny yr "heavy-brigade," yn cynwys y life Guards, Oxford Blues, a'r Scotch Gres. Pan ddaeth y rhai hyn i fyny i ymgodymu lawyn llaw a'r Cuirassiers, caf- odd yr olaf wybcnJ beth oedd gmr nerth corfforol y Prydeiniaid, a thorwyfl y meirch- filw)"r trymicm Ffrengig i lawr ar bob llaw, a chafodd amryw. ganoedd.o honynt eu gyru i lawr bemdram^-nwgl i fath o gwar neu bwll grafel, lie y rholiai y milwyr a'r ceJFylau yn un pentwr,- ac yn agored i daniad mor ofn- i adwy a fu yn foddion buan i roi terfyn i'w bodolaeth. Cyflawnodd y Life Guards wrhydri mawr. Perthynai Corporal Shaw, ymladdwr mawr yn ei ddydd, i'r rhaii hyn, ac ychydig fedrai lawio y ciq- d yn well nag ef. Cynlddo gad Z, ei daro ag ergyd marwol, ihvyddodd i ladd dieg o'r Ffrancod. Gwr cadam iawn hefyd oedd Syr John 'Elley, yr hwn ar un adeg oedd yn amgylchedig gan amryw (;'r Cuir- jassiers, ond gan ei f od! yn ii-r tal, cry: i c yn feistr perffakh ar ei gledldl a'i geffyl, torodd' ei ffordid allan o'u plith, gan adaei amryw o'i ymotsodwyr ar y llawr. Yr oedd y symmiliad mawr h.wn o eiddo y gelyn yn erbyn ochr aswy y safle Brydednig yn un o orchwylion penaf y dydd. Cafodd ei feiirchfilwyT eu euro ymaith yn lhvyr, ar 01 colli nifer aruthrol. Cafodd dwy gatrawd Ffremgdg, y 45th a'r 105th eu rhwygo, a chy- memyd eu llumanau, ond niid heb golli gwaed laweT. Hefyd, cymerwyd o 2,000 i 3,000 o honymt yn garcharorian gan y Pryd- einiaid. Yr oedd colledion y Cuirassiers yn ofnadwy. Parhaoddi yr ymo-sodiad ar Hougoumont, yn y cyfamser, ac ar ochr ddehau y safle Prydeinig gyda ffyrnigrwyddi adnewyddol. Pan welodd Napoleon nas gallai catrawd Jerome yru y Guards all an o Hougoumont, rhoddiodd orchymyn i'r palas gael el osod ar dam Felly, cafodd y peleni ffnvydio-1 eu cyfeirio yno, a chyrhaeddwyd yr amean; ond ymnaiilduofii y milwYT Prydeimvyr i'r ardd, heb ildio modifedd o'u tir; a'r uniig beth a eniilodd y gelyn drwy hyn oedd lladd ych- ydig filwyr Steisnig oeddynt yn rhy glaf i'w syimid, ac felly a aethant yn aberth i'r fflamiau. Gailasem yma riodii engreifftiau lawer o gamp-weithiau milwrol gyflawnwyd gan wahanol filwyr a swyddogion ymladdmt yn rhengau y Bytldinoedd Unedig, a,c am gy- ffelyb orchestion ar ran y Ffrancod; ond gan y gwnai hyny estyn yr adroddiad i feith- der na fwriedid ar y dechreu, cyfyngwn, ein hunain yn benaf i'r frwydr yn gyffrediino1. Yn awr, er nad oedd y Ffrancod hyd yn hyn wedli llwyddo i dori y Ilinell Brydeinig, yr oedd sefyllfa yr olaf yn ddifrifol. Yr oedd y Due o Wellington wedi gosod ei fil- wyr goreu bron oil yn y ffrynt, a daeth yn angenrheidaiol iddo yn awr i aJw i fyny mil- wyr o'r ail linell. Yr oedd y frwydr ystyfnig yn awr wedi para am bedair awr gyda'r penderfynol- rwydd mwyaf o'r ddwy ochr. Yr oedd yn dri o'r gloch y prydnawn. Y cynll-un a fab- wysiadrwyd gan Wellington, ydoedd actio yn hollol ar yr amddiffynol hyd nes y cyrhaedd- asai y galluotedd dan Blu-cher; and yr oedd eiddo y gelyn i'r gwrthwyneb. Yr oedd Napoleon hyd yn hyn wedii sefyll ar fryn ger La Bele Alliance, lie y gallasai gael golwg eglur ar holl faes y frwydr, ac yma y cerddai yn ol a. bla>en gydag agw^eddi ddifrifol, gan gymeryd dognau helaeth o "snisyn" (trwyn- llwch neu snuff). Y mae yr ystori ei fod yn sefyll ar arsyllfa tua malldir o ffordd oddiyno yn hollol ddisail. "0 La Belle Alliance," ebai Blucher, "y rhodidai Napoleooi ei holl gyfarwyddiadau i'w fydduin, ac yr oedd yno yn ymffrostio y byddai iddo fod yn fuddug- oliaethus." Cafodd siorrjedogaeth lem, fodd bynag, wrth w-eled rhai o'i fihvyr goreu, ei I tfeirchfilwyr, a'i gun;ra.saiers, yn cael eu hym- l:d a'u gorchfygu, gy la cbolledion aruthrol, ar bob cyTiyg, gan y llinell Brydeinig. Yr oedd y rhan fwyaf o Fyddin Bonaparte, ocldieithtr y Guards, ferbyri hyn wedi cymeryd rhan yn yr ymdrechfa. Yn awr, ynte, pen- derfynodd ddwyn rhan o'r mihvyr hyny (oeddynt yn addoli Napoleon, meddrir) if I gynorthwyo yn yr ymgyrch. Hefyd, agor- odd tua thri chant o fegnyl Ffrengig eu safnau ar y llinellau i'rv^einig, y taniad odDiiwrth ba rai oedd yr doiddiwedd ac yn ofnadwy. Am dair awr yn a" parhaodd yr ymladd- fa gycla'r enbydrwydd mwyaf, ac ymotsodai y gelyn ar bob ochr ac yn mhob lie y medrai, ites siglo y llinellu Prydeinig., a pheru coll- edion difrifol. Yr oedd: v fuddugoliaeth a-rtry-w droiomi yn amheus, hyny yw, moir ¡ <?,miheus yn awr fel na wydrld pwy ochr a j Pwyddai i orchfygu y Hall. Ond yr oedd y II Duc o Wellinigton yma a thraw, yn nghanol y frwydr, ym cyfarwyddo yma ac acw, ac yn ceisio cadw i fyny ysbryd ei swy^ddogion: a'i I filwyr. Taflodd ei hun yn, fynych i ganol y "squares," gyda phenderfyrmad i sefyll neu 1 syrthio gy'da'u filwyr. Y mae amryw o'i syi- waxiau y pni-I h' r gof a chadw. Pan safodd am dipyn ar ysmotYTIJ uchel ar y brif heol o flaen Mount St. John, gyda'i swydd- ogion, y rhai elent yn ol a bia-en o hyd gyda'i I gyfarwyddiadau, anelodd y Ffrancod eu raegnyl at y fain, a daeth amryw beleni yn beryglus o agos, gan beru i'r Due ddweyd, i:Y mae hyna yn bractice da. Credaf eu bod yn saethu yn well nag v gwnaethont yn Yspaen." Gan farchog i fyny at y 95th, oeddynt- yn agored i ymosodiad' arswydus ar ran y meirchfihvyr Ffrengig, gwaeddodd ¡ .allan, "Dalivvch yn gadarn, 95th! rhaid j ni beidio cael ein cum; beth a d-dywedaint yn Lioegr?" Ar adeg arall, pan yr oedd am- ryw o'i swyddogion a'i filwyr dewr wedi syrth- io, dyved jdd, "Na hidiweh, ni a enillwn y frwydr -to." Wrth gatrawd arall oedd wrthi yn egiiiol, m-eddai, "Pwni'o caledyw hyn, foneddigion; gadewch i ni weled pwy all bwnio hiraf." I Eto dal allan yn obeithiol y gwnai y Ffrancod, ac vmosod' gyda'r atgasedd a'r beidrfganvch mwyaf yn erbyn y Prydeiniaid, nes yr yrnddangoisaa rhai o'r "squares" fel pe wedi lleihau i raddau mawr. Anfonodd un swydfcSag at y Due i ddweyd fod! ei frigad wedi ei lleihau i un rhan o dair o'r hvn oedd ar y cychwym, ac fod yn rhaid iddo gael ad- gyfnerthion, pe ondl am amser byr. "Dy- wiedwch wrtho," ebai y Due, "fod yr hyn a gei-sia yn anmhosibl. Rhaid iddo ef a minau, a phob Sa.1;s ar y maes, farw ar yr ys- motyn yr ydym yn ei ddal yn awr." "Y m-ae, hyrn, yn ddiigon," ebai y cadfridog a. dderbyniodxlj y neges. oddiwrth y Due, mewn atebiad i'w ga,is. "Yr wyf fi a phob dyn dan fyarwieiniarl: yn barod i gydgyfran.- ogi o'i dynged." (I'w Barhau.)

[No title]

DIFYRION ENGLYNOL.

-0--, Y WIWER.

10'; MINCIAU, GRR LLANGENDEIRN.

AT H. C. ROBERTS, PENRHIWCEIBR.

-:0:; 'PENRHIWCE' 'R.

- HIRWAUN.

LLONGYFARCHIAD PRIODASOL I…

DIAREBION DETHOLEDIG.

DIFYRION. •

Advertising