Hide Articles List

3 articles on this Page

Y DYN A'R LAN TAB, NEU WELEDIGAETHAU…

/1 ,Y DEHEUDIR.

LLITH DAFYDD EPPYNT.

News
Cite
Share

LLITH DAFYDD EPPYNT. YSTRAD TEIFI.âFranci&iaid Pantyllaeth- dy, 1650â1750.âSYLW IlL-Yny flwydd. yn 1690 ganwyd yn y lie hwn Enoch Francis, mab Dafydd Francis; a thua'r un man ei gefnder Abel Francis, yn Cefn- bryn. Yn 1718, priododd Enoch Francis a boneddiges 0 Blaenrhymiiima bu fyw am ei oes mewn tyddyn cyfrifol a elwid Capel Iago, sef ty gwedi ei adeiladu ar adfeilion hen gapel o'r enw hwnw yn Llanybydder. Yr ydoedd ef yn awdwr amryw lyfrau, oil o nodwedd ddadleugar, ac yn eu plith, Gair yn ei bryd," 1733 canys y ty- mhor hwnw ydoedd oes aur y cyndadau crefyddol yn Nghymru; if Ypum, pwnge; ty "Arminiaeth, Ariaeth, Sociniaeth; Cal- finiaeth uchel ac isel, Bedydd, Gosodiad Dwylaw," &c., a phyngciau mawrion an- ferth ereill, gan beri i grochan sectydd- iaeth ferwi drosto. Ymdaenodd y dwym- yn ddadleuol dros bob cnawd, a chapel, a thy, cynadledd, a chwrdd gweddi, gan, yn anad unman yn sir Aberteifi, wneud y werin bobl anysgedig yn haid 0 ddadleu- wyr opiniwngar, pengam, sycbion, iach eu cyflwr. Pwngc, pwngc yn lie mawl a gweddi, cred a phader. Gwedi dryllio yr hen undeb Eglwysig, a cbodi angor oddi- ar air Duw a symlrwydd yr efengyl, yn ngrym yr ymgiprys cymmerodd y gwein- idogion wahanol ocbrau, rhanwyd teulu- oedd, ymranodd cynnuileidfaoedd, collwyd ac ennillwyd capelydd, ac aeth yn draed moch. Safodd Enoch Francis gyda phlaid Calfiniaetb, ond enciliodd Abel Francis at y blaid Arminaidd. Hefyd Jenkin Jones, yr hwn oedd yntau hefyd yn fardd a gwr 0 nod. Mab ydoedd ef i Jenkin Jones, yr hwn ydoedd weinidog Presbyteraidd yn Abercreiddyn a Chil- gwyn. Derbyniodd y Jenkin Jones dan sylw ei ddysgeidiaeth athrofaolyn Ngholeg Caerfyrddin, a lywyddid ar y pryd gan un Mr Perrot, 1704. Yn 1725 priododd foneddiges gyfoetbog yn tyw ac yn ber- chen ar Pantdefaid, lie gwedi hyuy yr adeiladodd gapel ar ei dir ei hun a elwid Llwynrhydowen; ac yno yr ymsefydlodd y gwr hwn ar giwdawd oedd yn ei dilyn. Efe ydoedd y cyntaf a ddechreuodd gy- hoeddi golygiadau Arminaidd yn y sir hon. Aelod gwreiddiol ydoedd o Aber- creiddyn, a rhwyg o'r lie hwn a ymwth- iodd gyntaf yn Llwynrhydowen. Adeilad- wyd gwedi hyny Alltbaca, 1740, Bwlch-y- fadfa, a'r Cribyn. Y gweinidog yn Aber- creiddyn pan gymmerodd yr, ymraniad hwn Ie ydoedd un Mr Lewis, a chyfeirir at y cyffro hwn yn fynych yn Uythyrau Anna Beynon at ei chwaer yn Pensylfania, yr hon a grybwylla yn fynych am bryder a daroganiad ei gweinidog, Mr Lewis, sef y byddai i'r cyffro ddiweddu mewn Ariaeth a Sociniaetb, Deistiaeth, ac Anffyddiaefch, (fel lloug ar y cefnfor heb rwyf nae angor.) Ac. hanesyddiaeth grefyddol ycylch hwn a ddengys ei fod yn wr 0 dreiddgarwch pro- phwydoliaethol, canys yn piWødd y ganrif hono cawn Arminiaeth yn ymlithro i bocmiaeth, a gwedi ymranu erbyn hyny yn ddwy blaid, a than arweiniad un Charles Lloyd, mab i'r hen Llwyd Bryn- llefrith. Adeiladwyd Capel y Groes, 1802, y ty cwrdd cyntaf Sosinaidd, tebvgol yn Nghymru. Enciliodd myfyriwr arall yn Ngholeg Caerfyrddin ar y pryd, o'r enw Charles Winter at y blaid Arminaidd, yr hwn gwedi hyny a fu yn weinidog yn Hengoed, sir Forganwg, a bu helynt mawr yn Hengoed ar ei ddyfodiad. Yr ydoedd y Mr Jones hwn yn wr 0 athrylith, yn fardd rhagorol, ac emynwr nodedig. Ceir ei hymnau yn tryfritho Casgliad Josiah Rees, 1797. Yr ydoedd gan yr Enoch Francis rhagddywededig ddau 0 feibion, ac yn wyr o nod, nid amgen Benjamin Francis, yr hwn, fel y crybwyllwyd, ydoedd fardd ac emynwr cyfrifol, yn ysgolor da, JJ .5 ynaws ac âaddfwyn, yn rhydd o bleidgarwch sectarol, yn medru hedfan uwchlaw mwg simneu ei sect. Ym- sefydlodd yn Lloegr, a mab arall iddo yd- oedd Jonathan Francis, y ddau gwedi eu gem yn Capel Iago. Ymsefydlodd fel gweinidog yn Penyfar, Morganwg, a bu iddo yntau dn 0 feibion yn bregethwyr, fel y gwelir erbyn hyn fod y Francis Da- 7 0 _~antyttaethdy, 1640, yn ben-gyff llwyth 0 .b rancisiaid 0 enwogrwydd nodedig yn ei ddydd, ac gwedi marw yn llefaru etto trwy ei bymnatt a gweitlliau awdurol ereill. Buasai yn dda gnel gwybod a oes rhai yn del percbynas acliyddol a Fran- cisiaid P'mf.yliaethdy ar gael yn bresennol, yn Ystrad Teifi; hefyd eiddo y Morgauiaid o'r Allfcgoch. Tebygol hefyd mai yn yr Alitgocb rhagddywededig y ganwyd Sion Rhydderch, awdwr enwog y grammadeg a'r gdiiadur sydd yn dwyll ei enw, 1725, yn cael ei gynisorthwyo gan Erasmus Lewis, periglor Llanbedr. YSTRAD IRFON.âBU farw yn ddiweddar yn 60 mlwydd oed, y Parch. John Rogers, yr hwn fu am beth amser yn offeiriad Llanlleonfel a Tirabad. Nid ydoedd dim yn hynod ynddo rhagor na diniweidrwydd tymher a glendid buchedd. Yr ydoedd yn ddarllenwr rhwydd ac yn ysgolor da, gwedi derbyn ei ddysg yn ngholeg Ty" Ddewi. LLANWRTYD.âCynnelir eisteddfod yma yr wythnos hon, a rhoddir i chwi adrodd- iad y manylicn gan ohebydd doniolgamp y lie. Mae y swn allan fod dau 0 feirdd Eppynt, os nad rhagor, yn ymgystadlu am y gadair, nid amgen Dafydd Brydydd Byr a WilBrydydd Main. Mae yn gweddu i ni sylwi fod talaeth Llanwrtyd yn perthyn i gadair Eppynt; canys bu cadair Eppynt er oesoedd cyn cred a chof, a'r gair cys- swyn oedd, "Nid da lie gellir yn well." Bu yma eisteddfodau 0 bwys yn y cynoes- oedd, sef dan Rhys ab Tewdwr, Bleddyn ab Cynfyn; ac ar y Tri Chrug ar Eppynt yr ymgynnullid, ac yno y cyrchai gwyr Buallt a Phowis am urddau ofyddol, bardd- onol, a derwyddol. Mae y gadair hon gwedi bod yn ngwsg am oesoedd, canys yn ol rhol cof a chyfrif, ymddengys mai Einion, offeiriad, a Dafydd y Bilwg a radd- iwyd yma yn ddiweddaf yn feirdd braini a defod. Bwriedir dihuno y gadair yr wythnos hon, sef pan bydd yr haul yn ar- wydd yr Hwrdd, pryd, yn unol a'r hen sfcatutau, y rhai a ddarganfyddwyd yn ddi- weddar, y bydd i Dafydd y Cnwch, udganu yn nghorn gwlad, gan floeddio, "Deffro, mae'n ddydd Bydd raid i'r floedd fod yn ddychrynadwy uchel gan gyrhaedd i ddi- huno holl Gantref Buallt. Dywedir hyn yn rhybudd i'r rhai y perthyn iddynt i grynhoi eu defaid i ddistawrwydd y cym- ydd canys paham y bydd colled nag ar ddafad nag ar asyn neb ? BEIRDD A GWYR LLEN EpPYNT YN EIS- TEDDFOD BANGOR.âGwnaeth y gatrawd hon ei hymddangosiad yn yr eisteddfod rhagddywededig, sef ar yr ail ddydd y bu hyn, sef oeddynt nid amgen Dafydd Ep- pynt, Dafydd y Cnwch, Wil Brydydd Main, Dafydd Cadwaladr, yr hwn hefyd sydd wr o lefarwr; Dafydd Brydydd Byr, yr hwn sydd wr yn dwyn swydd, sef ydyw y swydd gofalu am dybacco yr achos a dal pen ceffyl pob gwr 0 lefarwr; hefyd chwip. per-in y capel, gan fwrw i gythraul, neu yn mhellach, bob un o'r saint aiff i'r Eglwys, a sylwid fod ganddo fwttwm plwm crogedig wrth ysnoden goch, yn arwydd mai swyddog oedd ac ar y ffordd i fod yn. flaenor. Etto Dafydd y Crydd, yr hwn yntau hefyd sydd yn dwyn. í swydd, sef cadw dysgyblaeth gan gynnal cymmydogaeth dda. Etto Aba* Eppynt, arch-dderwydd ydyw 0, canys nid ydyw Myfyr ond impostor, wedi ymwthio yn an- warantedig i'r swydd. Etto Yspryd y Clochdy, Macwy Buallt; Offeiriad y Bwcwl, Y Bardd Crwydredig, &c., &c. Nid oes raid crybwyll ddarfod i ymddangosiad y fintai hon beri cyffro a thrybestawd trwy yr holl ddinas. Yr ydoedd ym- ddangosiad yr angel i Ddafydd Brydydd Byr yn Mhwllyffwiberth, a'r ffaith y dar- llenir Uithoedd anghydradd Pafydd Eppynt gan y teulti brenhinol, yn bethau ag oeddynt yli adnabyddus drwy yr boll fyd, fel cyn gynted ag yr aeth y fintai i mewn i'r babell, cododd pawb ar eu pedrion (pedibus). "They shot up," ydyw geiriau y Western Mail. Gwahodd- wyd hwynt i'r esgynlawr, a gwnaeth y cadeirydd, Byr Watkin W. Wynn, ym- grymu, gan dalu y moesgarwch hyny ag oedd yn gweddu yn mhresennoldeb cym- maint athrylith; gofynoddhefydyn ddirgel- aidd i'r Byr parth ymddangosiad yr angel, a sylwid y codai. ei olygon tua'r nef yn profi symylrwydd a difrifoldeb calon ond gwingciai yn lladradaidd ar Ddafydd y Crydd, canys Dafydd ydoedd yn para yn annghredadyn ar fater ymddangosiad yr angel. Rhoddodd y cadeirydd ei enw am ddau gopi o'r Meillion." Hefyd yr Esgob, yr hwn a awgrymodd bod yn ei fryd i dalu ymweliad pererindodol a'r ys- motyn lIe gwnaeth yr angel ei ymddang- osiad. Dymunai ei arglwyddiaeth hefyd rwyddineb i'r Byr yn ei hynt bererindodol round y byd "orbicularis," chwahegai yr. Esgob ddywedyd yn Lladip, gau roddi prociad nailiochrog yn jstlya Dafydd y Crydd, yr hwn oedd yn eistedd nesaf atto. Rhoddodd Esgob St. Asaph gwedi hyny ei enw am y Meillion," ac wele disgynodd yr awen ar Ddafydd, ac mewn wingciad âimpromptuâyn y Lladin, tasgodd yr englyn hwn 0 enau y Byr mewn ffordd 0 foesgarweh i'r Esgob gwir boblogaidd hwn. "Hen Eglwys y plwyf," ebe Dafydd, mesur caeth, cadwynog. I ddechreu:â Ei chlai, ei chrib, a'i cUloch-ratf,âa'i hallor, Mae'r oil yn gyg,egr-graff; Pe Ctisid ei d6r brid braff, A¡'ll iiw tios ar Lan Asaph." Mae yr englyn hwn wedi peri cyffro yn nghapel Dafydd, am yr awgryma fod yn mryd y bardd droi ei hugan, ac fod yn bossibl gwneud Eglwyswr a christion o bono, chwedl Dafydd y Crydd. Bygythia Gwr o Waddolwr, yrhwn sydd wr o synwyr, fwrw dysgyblaeth ar Ddafydd gan ei fwrw iâ Gan fod yn mryd y fintai i wneud tippyn 0 fasnach ar y ffordd, gan ladd dau dderyn a'r un garreg (canys bywioliaeth yn gyntaf, ebe Dafydd y Crydd, wedi hyny difyrweh), ymlwybrodd y fintai adref trwy